Azərbaycanın cənub bölgəsinin tarixində 1917–1920-ci illər ən mürəkkəb və faciəli dövrlərdən biri kimi qalır.
Rusiya imperiyasının süqutu, bolşeviklərin hakimiyyətə gəlməsi, Birinci Dünya müharibəsinin yaratdığı siyasi və hərbi böhran, müxtəlif silahlı dəstələrin bölgəyə nəzarət uğrunda mübarizəsi Lənkəran qəzasını və Muğanı uzun müddət sabitsizlik içində saxladı.
Araşdırmaçı jurnalist Sücəddin Şərifovun müəllifi olduğu “Boradigah tarixi qaynaqlarda” kitabında bu dövrün hadisələri arxiv sənədləri, statistik materiallar və xatirələr əsasında araşdırılır. Kitabda təqdim edilən rəqəmlər göstərir ki, siyasi qarşıdurmaların əsas yükünü kəndlərdə yaşayan dinc əhali daşıyıb.
İmperiyanın dağılması bölgədə hakimiyyət boşluğu yaratdı
1917-ci ilin fevralında Rusiyada monarxiyanın süqutundan sonra Cənubi Qafqazda əvvəlki idarəetmə sistemi dağıldı. Oktyabr çevrilişindən sonra isə Petroqradda bolşeviklər hakimiyyəti ələ keçirdilər. Cənubi Qafqazda yeni siyasi qurumlar yaradıldı, lakin onların bölgələr üzərində real nəzarəti məhdud idi. 1917-ci ilin noyabrında Zaqafqaziya Komissarlığı, 1918-ci ilin fevralında isə Zaqafqaziya Seymi yaradıldı.
Bu proseslər fonunda Lənkəran və Muğan da hakimiyyət uğrunda mübarizənin meydanına çevrildi.
1918-ci il mayın 28-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin elan olunması ilə yeni dövlət formalaşsa da, hökumətin ilk aylarda ölkənin bütün ərazisində real hakimiyyət qurmaq imkanları məhdud idi. Bakı bolşevik-daşnak qüvvələrinin nəzarətində idi, hökumət isə əvvəlcə Gəncədə fəaliyyət göstərirdi. Lənkəran qəzası da bu mürəkkəb siyasi vəziyyətdə faktiki olaraq müxtəlif silahlı və siyasi qüvvələrin qarşıdurma məkanına çevrilmişdi.
1918–1919-cu illərdə Muğanda ağqvardiyaçılar, bolşeviklər və Azərbaycan tərəfdarı yerli qüvvələr arasında silahlı mübarizə gedirdi. 1918-ci ilin avqustunda Lənkəran bölgəsində Muğan Müvəqqəti Hərbi Diktaturası yaradıldı. Bu qurum Azərbaycanın müstəqilliyini tanımır, bölgəni “vahid və bölünməz Rusiya”nın tərkib hissəsi kimi görürdü. 1918-ci ilin dekabrında onun yerində Muğan Ərazi İdarəsi yaradıldı.
1919-cu ilin aprelində bu hakimiyyət devrildi, may ayında isə Lənkəranda Muğan Sovet Respublikası elan edildi. Beləliklə, bölgə qısa müddətdə bir neçə fərqli siyasi-hərbi qüvvənin nəzarətinə keçdi.
Kəndlərin taleyini evlərin sayı göstərir
Sücəddin Şərifov kitabında Prezidentin İşlər İdarəsinin Siyasi Sənədlər Arxivinin materiallarına, eləcə də 1922-ci ildə nəşr edilmiş “Список населенных мест Азербайджана” statistik toplusuna istinad edir.
Bu sənəd 1917 və 1921-ci illərdə aparılmış kənd təsərrüfatı siyahıyaalmalarının materialları əsasında hazırlanıb və Azərbaycanın yaşayış məntəqələri üzrə statistik məlumatları əks etdirir.
Lənkəran qəzasının kəndlərində 1917 və 1921-ci illərin müqayisəsi xüsusilə diqqət çəkir.
Boradigahda 1917-ci ildə 708 ev olduğu halda, 1921-ci ildə evlərin sayı 499-a düşüb. Yəni dörd il ərzində 209 evlik azalma qeydə alınıb.
Digər kəndlərdə də mənzərə oxşardır:
Bədalan: 440 evdən 330-a – 110 ev azalıb;
Boladı: 269 evdən 161-ə – 108 ev azalıb;
Mahmudavar: 316 evdən 167-yə – 149 ev azalıb;
Məmmədoba: 123 evdən cəmi 19-a – 104 ev azalıb.
Kitabda bu azalmanın bir hissəsinin evlərin yandırılması, əhalinin öldürülməsi və digər hissəsinin insanların yaşayış yerlərini tərk etməsi ilə bağlı olduğu göstərilir.
Boradigahın timsalında rəqəm xüsusilə böyükdür: 1917-ci ildə mövcud olan 708 evdən 209-nun yandırıldığı bildirilir. Bədəlanda 110, Boladıda 108, Mahmudavarda 149, Məmmədobada isə 104 evin yandırılması qeyd olunur.
Bu rəqəmlər təkcə statistika deyil. Hər bir “ev” bir ailə, təsərrüfat, həyat və yaddaş demək idi.
Müasir araşdırmalarda da 1918–1919-cu illərdə Lənkəran qəzasının kəndlərində yaşayış məntəqələrinin yandırılması və müsəlman əhalinin ağır itkilərə məruz qalması barədə arxiv materiallarına istinad edilir. 1919-cu ilin yanvarında Lənkəran qəzasının müsəlman işlər vəkili Teymur bəy Bayraməlibəyovun general Tomsona təqdim etdiyi müraciətdə dağıdılmış kəndlərdən, aclıq və səfalətdən, əhalinin qorxu içində yaşamasından bəhs edildiyi qeyd olunur.
Hacı Zeynalabdin Tağıyevin Lənkəran üçün topladığı milyonlar
Kitabda dövrün başqa bir mühüm epizodu da xatırladılır.
1917-ci ildən sonra bölgədə vəziyyətin ağırlaşması ilə əlaqədar Sultan Məhəmməd Qulubəyli və Hacı Mirzə Səlim Axundzadənin Hacı Zeynalabdin Tağıyevə müraciət etdiyi bildirilir.
Qulubəylinin “Təlatümlü illər”dəki xatirələrinə görə, Tağıyev Lənkərandan gələn nümayəndələri qəbul edib və onların vasitəsilə bölgədəki vəziyyət barədə məlumat aldıqdan sonra yardım toplamaq qərarına gəlib.
İsmailiyyə binasında keçirilən toplantıda Lənkəran və Muğan bölgəsində yaşayan müsəlmanların vəziyyətindən danışılıb. Qulubəylinin xatirəsinə görə, Tağıyev çıxışında bölgədə yerli rus silahlı qüvvələri və İrandan qayıdan çar qoşunlarının müsəlman əhalinin malına, canına və təhlükəsizliyinə təcavüz etdiyini bildirib.
Qulubəyli yazır ki, Tağıyev onları ehtiramla qəbul edib deyir ki, hər cür köməyə hazırdır. “Biz dəvət olunan tədbirə getdik, xeyli möhtərəm və zəngin adamlar cəm olmuşdu. Hacı bizi təqdim etdi. Sonra qeyri-adi hərarətli bir çıxış etdi. Tağıyev dedi ki, Lənkəran və Muğan bölgəsində 300 min müsəlman var, onların həqiqi nümayəndələri buradadır. Elə təsirli danışdı ki, hamı ağladı. Sonra Məkkə ziyarətinin fəlsəfəsini anlatdı. Söylədi ki, bunun mənası müsəlmanların bir-birindən xəbər tutması, dərdlərini ehtiyaclarını deməsidir. “Sizi agah edirəm, orada yerli rus əhalisi və İrandan qayıdan çar qoşunu müsəlmanların malına, canına, namusuna təcavüz edir”. Yerdən “nə deyirsiz, hazırıq” nidaları gəlirdi. Tağıyev “ pul lazımdır, camaat” deyəndə, salondan uca səslə “ hazırıq” nidaları gəldi. Sonra Tağıyev bir nəfərə kağız verdi, siyahı tutdular. 5-50 min arası verənlər oldu. Bir neçə milyon yığıldı. Hacı dedi ki, nə qədər yığılıbsa, cəmi məbləğ qədər də mənim adımı yazın”-deyə Qulubəyli xatirəsində yazıb.
Xatirəyə görə, ayrı-ayrı şəxslər 5 mindən 50 min manatadək vəsait verib, ümumi məbləğ bir neçə milyon manata çatıb. Tağıyev isə toplanan məbləğ qədər öz adından da vəsait ayıracağını bildirib.
“Dikaya diviziya” Lənkərana göndərilir
Bu yardımın ardınca Lənkərana müsəlmanlardan təşkil olunmuş hərbi qüvvələrin göndərilməsi məsələsi gündəmə gəlib.
Qulubəyli yazır ki, sonra onun köməyi ilə Lənkərana “Dikaya Diviziya”nın 250 atlısı gəldi. Diviziyanın komandanı İsgəndər Nəcəfbəyov, müavini Şəmsi Əsədullayevin oğlu Əli Əsədullayev idi. Tağıyev diviziya ilə birlikdə oğlu Məhəmməd Tağını da Lənkərana göndərdi. Onlar asayişi bərpa etmək üçün xeyli çalışırdılar.
Diviziyanın Lənkəran qəzasına gəlişi ilə bağlı Yusif Şirvanın “Buludlar Dağılır” romanında da maraqlı məqamlar var. Y.Şirvan yazır ki, Lənkəran xan və tacirlərinin Bakıya göndərdiyi numayəndə Bakıda bir həftə qalmış və general Talışinskinin köməyilə məqsədlərinə çatmışdılar. “Müvəqqəti hökumətin Bakı Quberniya komissarı İbrahim bəy Heydərov bu məsələyə etinasız yanaşmış, amma Məhəmməd Əmin Rəsulzadə “mən millətimi darda qoymaram, razı olmaram ki, kimsə onun gözünü püfləsin” deyə qabağa düşərək, Lənkərana qüvvə göndərilməsinə nail olmuşdu. Bakı bu günlər çox ağır vəziyyətdə idi. O vaxt Bakıda xeyli silahlı qüvvə var idi. Onların bir hissəsinin Lənkərana göndərilməsində Rəsulzadənin və Tağıyevin təkidindən başqa general Talışinskinin məsləhətinin də rolu var idi”.
Mənbələrdə Lənkəranda müsəlman süvari dəstəsinin fəaliyyət göstərdiyi qeyd olunur. Hacı Zeynalabdin Tağıyevin oğlu Məhəmməd Tağıyevin də həmin hərbi birliyə könüllü qoşulduğu barədə məlumatlar var. Mənbələrdən birində onun 18 yaşında Lənkəranda həlak olduğu və cənazəsinin Bakıya gətirildiyi bildirilir.
Bu hadisə Tağıyev ailəsi üçün ayrıca faciəyə çevrildi.
Sücəddin Şərifovun kitabında və istinad etdiyi xatirələrdə Tağıyevin Lənkərana təhlükəsizliyin bərpasına kömək etmək məqsədilə qüvvə göndərilməsi məsələsində fəal iştirak etdiyi göstərilir.
Boradigahın tarixi bir statistik cədvəldə görünür
1917–1921-ci illərin faciəsini anlamaq üçün bəzən uzun siyasi xronikadan daha çox bir kəndin statistik göstəricisinə baxmaq kifayətdir.
Boradigahın 708 evdən 499 evə düşməsi həmin illərdə baş verənlərin miqyasını göstərən mühüm göstəricilərdən biridir. Eyni tendensiyanın Bədalan, Boladı, Mahmudavar və Məmmədobada da müşahidə olunması hadisənin yalnız bir yaşayış məntəqəsi ilə məhdudlaşmadığını göstərir.
Lakin bu rəqəmləri birbaşa yalnız “qırğın nəticəsində ölənlərin sayı” kimi təqdim etmək düzgün olmaz. Ev sayının azalmasına ölüm və evlərin yandırılması ilə yanaşı, köç, qaçqınlıq və digər demoqrafik amillər də təsir göstərə bilər. Ona görə bu statistikanın əsas əhəmiyyəti bölgənin sosial-demoqrafik sarsıntısının miqyasını göstərməsindədir.
Cənubun tarixində hələ tam araşdırılmamış səhifə1917–1919-cu illər Muğan və Lənkəran bölgəsi üçün sadəcə hakimiyyətlərin dəyişdiyi siyasi dövr deyildi. Bu illər kəndlərin dağıldığı, insanların doğma yerlərini tərk etdiyi, təsərrüfatların məhv olduğu və müxtəlif silahlı qüvvələrin toqquşmalarının dinc əhalinin həyatına ağır təsir göstərdiyi bir mərhələ idi.
1918–1919-cu illərdə bölgədə ağqvardiyaçılar, bolşeviklər və Azərbaycan tərəfdarı qüvvələr arasında mübarizə getməsi vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirdi.
1919-cu ilin yayında Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ordusunun Lənkəran əməliyyatı ilə bölgədə dövlət hakimiyyətinin bərpası istiqamətində mühüm addım atıldı.
Bu hadisələrin tarixşünaslıq baxımından mühüm tərəfi odur ki, Cənub bölgəsinin faciəsini yalnız ayrı-ayrı siyasi qüvvələrin mübarizəsi kimi deyil, kəndlərin, ailələrin və insanların taleyi üzərindən də araşdırmaq lazımdır.
“Boradigah tarixi qaynaqlarda” kitabında ortaya qoyulan ev statistikası məhz buna imkan verir: 1917-ci ildə mövcud olan yüzlərlə evin bir neçə il sonra yoxa çıxması həmin dövrün insan itkisini və dağıntısını rəqəmlərlə görünən edir.
Bu səbəbdən Muğan və Lənkəranın 1917–1921-ci illər tarixinin arxiv sənədləri, kənd-kənd statistik məlumatlar, xatirələr və müxtəlif siyasi qüvvələrin sənədləri əsasında yenidən sistemli şəkildə araşdırılması mühüm elmi məsələ olaraq qalır.
X.SƏFƏRLİ
