Malış
Kimsə “malış” deyəndə gülümsəyirsə, demək hələ yaddaşda yaşayan bir şəhər var. AzPost xəbər verir ki, Bakı və digər şəhərlərdə ictimai nəqliyyatda kart sisteminə keçidlə birlikdə “malış” — yəni avtobus konduktorları artıq yoxa çıxıb.
Onlar “konduktorlar” idi, amma xalq arasında hamı onlara “malış” deyirdi. Bu ad həm yaşlarına, həm də məhrəm münasibətə işarə idi. Onlar çox zaman məktəbə getməyən, ya da 9-cu sinfi bitirib işləməyə başlayan yeniyetmələr olurdu. Avtobusun içində yeganə vəzifələri yolpulu yığmaq deyildi — onlar həm də sürücünün gözünün çatmadığı yerlərə nəzarət edir, minən-düşənlərə diqqət yetirirdilər.
Əvvəllər şəhərdəki avtobusların hər iki qapısından minmək və düşmək mümkün idi. Sürücünün arxa qapıdan minənləri izləməyə nə imkanı, nə də vaxtı vardı. Məhz bu səbəbdən “malış”lar vacib idi – həm pul yığır, həm də kimin minib, kimin düşdüyünə nəzarət edirdilər. Onların səsi avtobusun səs-küyü ilə birləşirdi: “Ay xala, yolpulu ver!”, “Ay dayı, hara minirsən belə?!”
İlk baxışda sərt görünürdülər. Amma çoxunun qəlbi yumşaq idi. Tanış simalara keçid verər, bəzən pulunu ödəyə bilməyənlərə göz yumardılar. Özlərinin də çətin həyatı vardı – bəzən ailəyə yük olmamaq üçün, bəzən isə sadəcə “bir iş-güc olsun” deyə bu işə girirdilər. Günlərini səs-küylü, tozlu avtobuslarda keçirir, günün sonunda bir neçə manatla evə qayıdırdılar.
Bu sistemin içində bir insani ənənə də yaşayırdı: avtobusda tanışına rast gələn adam, əgər birinci düşürdüsə, tanışının da yolpulunu ödəyərdi. “Vermişəm düşərsən” sözü o dövrün sosial duyarlılığını, insanların bir-birinə necə bağlı olduğunu göstərirdi. İndi bu mümkün deyil – çünki artıq kart sistemidir, hər kəs yalnız öz kartını oxudur, hər kəs yalnız özünü düşünür.
Texnologiyanın gətirdiyi səliqə, sürət və şəffaflıq bəlkə vacibdir. Amma bu dəyişikliyin bir üzü də var: artıq avtobuslarda nə “malış”ların səsi var, nə də o insani isti münasibətlər. Hamı susur, başını aşağı salıb kartını oxudur və avtobusda, telefonuna baxaraq bir-birinə yad kimi durur.
Köhnə avtobusların taxta oturacaqları, sürücünün qəfil əyləci basması, “malış”ın ayaqda qalmaq üçün tutduğu dəmir borular – bunlar bir nəsil üçün həyatın bir parçası idi. İndi isə nə o səslər var, nə də o uşaqlar. Onların yerini sistem alıb, insan münasibətlərinin yerini isə mexanika.
Bəlkə bir gün bir retro sərgidə, bir köhnə avtobusun içində malış formasında bir maneken görəcəyik. Yanında da kiçik bir yazı olacaq: “Bu uşaqlar Bakının avtobuslarına nəzarət edirdi. Onlar təkcə pul yığmırdılar – həm də bu şəhərin yaddaşını daşıyırdılar.”
Orxan Əli
