İnsanlıq min illərdir göyə baxaraq eyni sualı verir: Kainatda təkikmi? Texnologiyanın sürətlə inkişaf etdiyi XXI əsrdə bu sual artıq yalnız fantastika mövzusu deyil, astronomiya, astrobiologiya və kosmik tədqiqatların əsas istiqamətlərindən birinə çevrilib.
Son illərdə minlərlə yeni planetin kəşfi, Mars və digər səma cisimlərinə göndərilən missiyalar, həmçinin ən müasir teleskopların əldə etdiyi məlumatlar alimlərin yadplanetli həyatın mümkünlüyünə baxışını dəyişib.
Hələlik Yer kürəsindən kənarda ağıllı həyatın mövcudluğunu təsdiqləyən birbaşa sübut yoxdur. Bununla belə, elm adamları hesab edirlər ki, kainatın miqyası və əldə olunan yeni məlumatlar başqa planetlərdə həyatın yaranma ehtimalını ciddi şəkildə artırır.
Minlərlə ekzoplanet yeni ümid yaradıb
Son otuz ildə astronomlar Günəş sistemindən kənarda yerləşən 6 mindən çox ekzoplanet aşkar ediblər. Onların bir hissəsi ulduzlarının ətrafında “yaşana bilən zona” adlandırılan məsafədə dövr edir. Bu zonada temperaturun suyun maye halda qalmasına imkan verdiyi ehtimal olunur.
Yer üzərində həyatın əsas şərtlərindən biri məhz maye sudur. Buna görə də alimlər belə planetləri gələcək tədqiqatların əsas hədəfi hesab edirlər.
Astronomların fikrincə, təkcə Süd Yolu qalaktikasında Yerə bənzər xüsusiyyətlərə malik milyardlarla planet ola bilər.
Həyatın əsas elementləri kosmosda da var
Yadplanetli həyatın mümkünlüyünü gücləndirən digər amil kosmosda üzvi maddələrin aşkar edilməsidir.
Meteoritlərin, kometlərin və ulduzlararası qaz buludlarının tərkibində amin turşuları və digər mürəkkəb üzvi birləşmələr tapılıb. Amin turşuları isə canlı orqanizmlərin əsas tikinti materialı olan zülalların yaranmasında mühüm rol oynayır.
Bu fakt göstərir ki, həyat üçün lazım olan kimyəvi elementlər yalnız Yerə məxsus deyil və kainatda geniş yayılıb.
Yerin ekstremal canlıları alimləri təəccübləndirib
Son illərin ən maraqlı kəşflərindən biri ekstremofillər adlanan mikroorqanizmlərlə bağlıdır.
Bu canlılar okeanın dibindəki vulkanik çatlarda, yüksək radiasiyalı ərazilərdə, buzlaqlarda və oksigensiz mühitlərdə yaşaya bilir.
Belə mikroorqanizmlərin mövcudluğu alimlərə Mars, Yupiterin Avropa peyki və Saturnun Enselad peyki kimi sərt şəraitə malik səma cisimlərində də həyatın mümkün ola biləcəyini düşünməyə əsas verir.
Alimlər yadplanetliləri necə axtarırlar?
Dünyanın aparıcı kosmik agentlikləri və elmi mərkəzləri müxtəlif layihələr vasitəsilə Yer kürəsindən kənarda həyat izlərini araşdırırlar.
SETI layihəsi
SETI (Search for Extraterrestrial Intelligence) proqramı onilliklərdir güclü radioteleskoplar vasitəsilə kosmosdan gələn mümkün süni radio siqnallarını dinləyir.
İndiyədək ağıllı sivilizasiyanın göndərdiyi təsdiqlənmiş siqnal aşkarlanmasa da, layihə davam etdirilir.
Mars missiyaları
NASA-nın “Perseverance” roveri və digər kosmik aparatları Marsın keçmişində mikroorqanizmlərin yaşayıb-yaşamadığını araşdırır. Mütəxəssislər hesab edirlər ki, milyardlarla il əvvəl Marsın səthində çaylar, göllər və hətta okeanlar mövcud olub.
James Webb Kosmik teleskopu
Dünyanın ən güclü kosmik teleskoplarından biri olan James Webb uzaq ekzoplanetlərin atmosferini tədqiq edir.
Alimlər atmosferdə oksigen, metan, su buxarı və digər qazların izlərini axtarırlar. Bu maddələrin müəyyən kombinasiyası bioloji fəaliyyətin göstəricisi ola bilər.
Fermi paradoksu: Bəs niyə hələ heç kimlə rastlaşmamışıq?
Yadplanetli həyatla bağlı ən maraqlı elmi suallardan biri Fermi paradoksu adlanır.
Paradoks belə ifadə olunur: əgər kainatda milyardlarla ulduz və planet varsa, həyatın yaranması ehtimalı yüksəkdirsə, niyə indiyədək heç bir yadplanetli sivilizasiya ilə əlaqə qurulmayıb?
Bu suala müxtəlif cavablar irəli sürülür:
ağıllı sivilizasiyalar çox uzaqdadır;
onlar hələ texnoloji cəhətdən inkişaf etməyiblər;
sivilizasiyalar qısaömürlü olur;
istifadə etdikləri rabitə üsulları bizim texnologiyamızla aşkarlana bilmir;
və ya bəşəriyyət hələ kifayət qədər axtarış aparmayıb.
Hazırda bu paradoksun dəqiq elmi cavabı yoxdur.
Yadplanetlilər varmı?
Bu günə qədər heç bir dövlət, kosmik agentlik və ya elmi təşkilat yadplanetli həyatın mövcudluğunu təsdiqləyən rəsmi sübut təqdim etməyib. Bununla belə, astronomlar hesab edirlər ki, kainatın ölçüsü nəzərə alınarsa, Yerin yeganə həyat məkanı olması ehtimalı olduqca aşağıdır. Texnologiyanın inkişafı, yeni teleskopların istifadəyə verilməsi və Marsla yanaşı digər planet və peyklərə planlaşdırılan missiyalar yaxın onilliklərdə bu suala daha dəqiq cavab tapmağa kömək edə bilər.
Yadplanetlilərin mövcudluğu hələ də elmi baxımdan açıq qalan ən böyük suallardan biridir. Birbaşa sübut olmasa da, ekzoplanetlərin kəşfi, kosmosda həyatın əsas elementlərinin aşkarlanması və ekstremal şəraitdə yaşayan mikroorqanizmlərin öyrənilməsi alimlərin nikbinliyini artırır.
Müasir astronomiya artıq “Kainatda təkikmi?” sualını fantastika kimi deyil, elmi araşdırma mövzusu kimi qiymətləndirir. Ola bilsin ki, yaxın illərdə əldə olunacaq yeni məlumatlar bəşəriyyətin kainata baxışını tamamilə dəyişdirsin.
N.Talıbov
