İnsanlar əsrlər boyu gecə səmasına baxaraq kainatda tək olub-olmadığımızı düşünürlər. Bu sualın cavabı hələ məlum deyil. Ancaq astronomiyanın son onilliklərdə əldə etdiyi nəticələr alimlərə başqa ulduzların ətrafında dövr edən planetləri daha dəqiq axtarmağa imkan verib.
NASA-nın məlumatına görə, Günəş sistemindən kənarda yerləşən və ekzoplanet adlandırılan 6 200-dən çox planet təsdiqlənib. Bundan başqa, əlavə müşahidələr nəticəsində təsdiqlənməsi gözlənilən minlərlə namizəd obyekt var. <Cite refs={[“turn466051search5″,”turn466051search10”]}/>
Bu, başqa planetlərdə həyatın tapıldığı demək deyil. Lakin planetlərin kainatda geniş yayıldığını göstərir və alimlərin araşdırmaları üçün yeni istiqamətlər açır.
Planetləri necə tapırlar?
Ekzoplanetlərin əksəriyyəti birbaşa gözlə görünmür. Onlar çox uzaqda yerləşir və öz ulduzlarının parlaq işığı fonunda seçilmələri çətindir.
Ən geniş istifadə olunan üsullardan biri tranzit metodudur. Planet ulduzun qarşısından keçərkən ulduzun bizə çatan işığının miqdarı çox az azalır. Astronomlar bu dəyişiklikləri ölçərək planetin mövcudluğunu müəyyən edə bilirlər.
Digər üsul ulduzun hərəkətini izləməkdir. Planetin cazibə qüvvəsi ulduzun mövqeyində və hərəkətində kiçik dəyişikliklər yarada bilər. Həmin dəyişikliklər xüsusi cihazlarla ölçülür.
Bu metodlar planetin ölçüsü, orbitinin xüsusiyyətləri və bəzi hallarda atmosferi barədə məlumat əldə etməyə kömək edir.
Yerə bənzər planet tapmaq kifayətdirmi?
Xeyr. Planetin ölçüsünün Yerə yaxın olması onun həyat üçün uyğun olduğunu sübut etmir. Temperatur, atmosferin tərkibi, suyun mövcudluğu, ulduzdan aldığı enerji və digər amillər də mühüm rol oynayır.
Alimlər xüsusilə ulduzun “yaşayış zonası” adlandırılan bölgəsində yerləşən planetlərə maraq göstərirlər. Bu, müəyyən şəraitdə səthdə maye suyun mövcud ola biləcəyi məsafələr aralığıdır.
Ancaq yaşayış zonasında yerləşmək də həyatın mövcudluğuna zəmanət vermir. Planetin atmosferi və geoloji şəraiti uyğun olmaya bilər.
Bəs yadplanetlilər niyə hələ tapılmayıb?
Bu sual elmdə Fermi paradoksu kimi tanınan müzakirə ilə əlaqələndirilir: kainatda çoxlu ulduz və planet olduğu halda, niyə başqa sivilizasiyalardan etibarlı siqnal almamışıq?
Mümkün izahlar çoxdur. Ağıllı həyat nadir ola bilər, texnoloji sivilizasiyalar qısa müddət mövcud ola bilər və ya onların göndərdiyi siqnalları aşkar etmək üçün kifayət qədər həssas cihazlarımız olmaya bilər. Digər ehtimal isə alimlərin hələ düzgün istiqamətdə axtarış aparmamasıdır.
SETI kimi proqramlar mümkün süni radio siqnallarını araşdırır. Lakin indiyədək Yerətrafı olmayan ağıllı həyatın mövcudluğunu təsdiqləyən, elmi ictimaiyyət tərəfindən qəbul edilmiş etibarlı sübut yoxdur.
Axtarış davam edir
Yeni teleskoplar və daha dəqiq müşahidə üsulları ekzoplanetlərin atmosferini öyrənməyə, su buxarı və digər kimyəvi birləşmələrin izlərini axtarmağa imkan verir. Bununla belə, hər hansı qazın aşkarlanması belə ayrıca götürüldükdə həyatın sübutu sayıla bilməz.
Əsas sual artıq təkcə “Kainatda başqa planetlər varmı?” deyil. Astronomiya bu sualın cavabını böyük ölçüdə verib. İndi alimlər daha çətin suala cavab axtarırlar: həmin planetlərdən hansında həyatın yaranması üçün uyğun şərait mövcuddur və bunu necə etibarlı şəkildə sübut etmək olar?
