Azərbaycanın qeyri-neft məhsullarının ixracında artım davam edir. Bu ilin yanvar-sentyabr aylarında qızıl amili nəzərə alınmadan qeyri-neft ixracı ötən ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 20,5 faiz artıb.
Bu göstərici ölkənin ixrac gəlirlərinin şaxələndirilməsi baxımından müsbət tendensiya sayıla bilər. Lakin əsas məsələ yalnız ixracın artması deyil: Azərbaycan xarici bazarlara hansı məhsulları çıxarır və bu proses ölkə daxilində istehsalla məşğul olan fermerlərə, sahibkarlara nə qazandırır?
İxrac İcmalının göstəriciləri onu deməyə əsas verir ki, qeyri-neft sektorunda həm kənd təsərrüfatı, həm də sənaye məhsullarının xarici bazarlara çıxışı genişlənir. Xüsusilə şəkər, alüminium, qara metal məmulatları, bitki və heyvan mənşəli yağlar, pambıq, meyvə və tərəvəz ixracında artım qeydə alınıb.
Azərbaycan xaricə daha çox nə satır?
İxracın strukturuna nəzər saldıqda maraqlı mənzərə ortaya çıxır. Qeyri-neft ixracında qızıl, mis filizləri və konsentratları, pomidor kimi məhsullar əhəmiyyətli yer tutur.
Yanvar-sentyabr aylarında qızıl ixracının dəyəri 313,1 milyon dollar, mis filizləri və konsentratlarının ixracı 213,5 milyon dollar, pomidor ixracı isə 172,3 milyon dollar təşkil edib. Bu rəqəmlər göstərir ki, Azərbaycanın qeyri-neft ixracı yalnız kənd təsərrüfatı məhsullarından ibarət deyil. Mədən sənayesi və metallurgiya da xarici satışların mühüm istiqamətləridir. Kənd təsərrüfatı məhsulları arasında isə meyvə və tərəvəz xüsusi yer tutur. Azərbaycan ənənəvi olaraq pomidor, fındıq, xurma, alma, nar, müxtəlif tərəvəz və digər kənd təsərrüfatı məhsullarını xarici bazarlara çıxarır.
Hansı məhsulların ixracı daha sürətlə artır?
İxrac göstəricilərində diqqət çəkən məqamlardan biri bəzi məhsullar üzrə artım tempinin kifayət qədər yüksək olmasıdır. Məsələn, şəkər və qənnadı məhsullarının ixracı 136,8 faiz, alüminium məhsullarının ixracı 41 faiz, qara metal məmulatlarının ixracı 32,2 faiz, bitki və heyvan mənşəli yağların ixracı 31,6 faiz artıb.
Mis məhsullarında 21,7 faiz, pambıqda 16,6 faiz, meyvədə 12,5 faiz, tərəvəzdə isə 9,4 faiz artım qeydə alınıb.
Bu dinamika qeyri-neft sektorunda ixrac imkanlarının genişləndiyini göstərir. Xüsusilə emal sənayesi məhsullarının ixracındakı artım diqqətəlayiqdir. Çünki xammalın deyil, emal olunmuş məhsulun xaricə satılması ölkə daxilində əlavə dəyərin yaradılması baxımından daha əhəmiyyətlidir.
İxrac artımı fermerlərə nə qazandırır?
Qeyri-neft ixracının artması ilk növbədə yerli istehsalçılar üçün əlavə satış imkanları yaradır. Xarici bazarlara çıxış genişləndikcə fermerlərin məhsullarını daha böyük alıcı kütləsinə təqdim etmək imkanı artır. Bu, xüsusilə meyvəçilik, tərəvəzçilik, fındıqçılıq və pambıqçılıqla məşğul olan təsərrüfatlar üçün əhəmiyyətlidir.
Məsələn, pomidor və digər tərəvəzlərin ixracı istixana təsərrüfatlarının fəaliyyətinə, meyvə ixracı isə bağçılıqla məşğul olan fermerlərin gəlirlərinə təsir göstərə bilər. Xarici bazarlarda tələbatın artması istehsalçıları məhsul həcmini genişləndirməyə, keyfiyyəti yüksəltməyə və yeni investisiyalar yatırmağa həvəsləndirə bilər.
Ancaq burada bir məsələni də nəzərə almaq lazımdır. İxracın artması fermerin qazancının avtomatik olaraq eyni nisbətdə yüksəlməsi demək deyil. Məhsulun maya dəyəri, gübrə və yanacaq xərcləri, suvarma, qablaşdırma, daşınma və vasitəçilərin payı istehsalçının real gəlirinə birbaşa təsir edir.
Başqa sözlə, xaricə daha çox məhsul satılması müsbət göstəricidir, amma bu satışdan əldə olunan gəlirin nə qədərinin birbaşa fermerə çatması da vacibdir.
Əsas məsələ xammal deyil, hazır məhsul ixracıdır
Azərbaycanın qeyri-neft ixracının gələcək inkişafı baxımından emal sənayesinin genişləndirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Məsələn, pambığın xammal şəklində satılması ilə ondan parça və hazır tekstil məhsullarının istehsal edilərək ixrac olunması arasında ciddi iqtisadi fərq var. Eyni yanaşma meyvə-tərəvəzə də aiddir. Azərbaycanın qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri kənd təsərrüfatında istehsal olunan məhsulların daha böyük hissəsinin ölkə daxilində emal edilməsidir. Bunun üçün müasir emal müəssisələrinin, soyuducu anbarların, logistika mərkəzlərinin və ixrac infrastrukturunun inkişafı vacibdir.
İxracın artması iqtisadiyyat üçün nə deməkdir?
Qeyri-neft ixracının yüksəlməsi Azərbaycanın neft və qaz gəlirlərindən asılılığının azaldılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Xarici bazarlara daha çox qeyri-neft məhsulunun çıxarılması ölkəyə əlavə valyuta daxilolmalarını artırır, yerli istehsalın genişlənməsinə stimul verir. Bununla belə, ixrac artımının davamlı olması üçün yeni bazarların tapılması, məhsulların beynəlxalq standartlara uyğunlaşdırılması, keyfiyyətə nəzarət və rəqabət qabiliyyətinin yüksəldilməsi vacibdir.
Digər tərəfdən, ixrac göstəricilərinin artması ilə yanaşı, yerli bazarda qiymətlərin və istehsal xərclərinin necə dəyişdiyi də diqqətdə saxlanılmalıdır. Çünki fermerin və sahibkarın əsas marağı təkcə daha çox məhsul satmaq deyil, həmin satışdan dayanıqlı gəlir əldə etməkdir.
Qeyri-neft ixracında 20,5 faizlik artım müsbət iqtisadi göstəricidir. Ancaq bu uğurun real nəticəsi yalnız ixrac statistikasında deyil, ölkədə yeni istehsal müəssisələrinin açılmasında, fermerlərin gəlirlərinin artmasında, regionlarda iş yerlərinin yaranmasında və Azərbaycan məhsullarının xarici bazarlarda mövqeyinin möhkəmlənməsində ölçülməlidir.
Samir Abdulla
