Tərəfdaşlardan biri hər qəpiyə qənaət edir, hər xərcdən narahat olur, digəri isə düşünmədən, spontan alış-veriş edir. Bunun səbəbi xarakter fərqi deyil, hər birinin uşaqlıqda pula necə münasibət görməsidir.
Azpost.info bildirir ki, Belarusun “Belnovosti” nəşri maliyyə psixologiyası sahəsində aparılan araşdırmalara istinadən bu barədə yazır.
Təsəvvür edin ki, ailənin gəliri hər alış-verişi hesablayıb ölçməyə ehtiyac qalmayacaq qədər yüksəkdir. Buna baxmayaraq, tərəfdaşlardan biri maaşının bir hissəsini mütləq kənara qoyur və əvvəlcədən planlaşdırılmamış xərc onu narahat edir. Digəri isə maddi baxımdan oxşar şəraitdə böyüsə də, pulu rahatlıqla xərcləyir və bəlkə də heç vaxt baş verməyəcək hadisə üçün pul toplamağı mənasız sayır.
Hər ikisi özünün haqlı olduğuna inanır. Biri digərini israfçı, o biri isə həddindən artıq xəsis və darıxdırıcı hesab edir. Araşdırmalara görə, bu fərqin səbəbi onların bir-biri ilə tanış olmamışdan çox əvvəl qazandıqları təcrübədir.
Niyə bəziləri daim pul yığır?
Əgər uşaq ailədə pul çatışmazlığını görübsə, yaddaşında belə bir fikir formalaşa bilər: ehtiyat pul insana nəzarət və təhlükəsizlik hissi verir.
O, valideynlərinin lazım olan əşyaları ala bilmədiyini, ayın sonuna yaxın narahatlıq keçirdiyini müşahidə edib. Yetkinlik yaşına çatdıqda isə gəliri sabit olsa belə, pul yığmağa davam edir.
Belə insan indiki vəziyyətə deyil, keçmişdə öyrəndiyi davranış modelinə reaksiya verir. Cütlüklərin maliyyə davranışları ilə işləyən psixoloqun sözlərinə görə, bu insanlar üçün hər xərc sanki uşaqlığa – heç nəyi dəyişə bilmədikləri dövrə bir addım geri qayıtmaq kimidir. Keçmişdəki çatışmazlıq nə qədər ağır olubsa, qənaət vərdişi də bir o qədər güclü ola bilər.
-Uşaqlıqda yaşanan maddi çatışmazlıq böyüdükdə pul yığmaq vərdişinə çevrilə bilər.
-Gəlir yaxşı olsa belə, pul xərcləmək narahatlıq yarada bilər.
-Hər xərc şüuraltı şəkildə uşaqlıqda yaşanan çarəsizlik hissini xatırlada bilər.
Bəs niyə bəziləri pulu dərhal xərcləyir?
Əgər ailədə pul gözlənilmədən gəlib-gedirdisə, uşaq bundan fərqli nəticə çıxara bilər: imkan varsa, indi istifadə etmək lazımdır, çünki sabah bu imkan olmaya bilər.
Bu da qeyri-sabit şəraitə uyğunlaşma üsuludur. Belə insanları tez-tez ittiham etdikləri kimi, bu davranış mütləq intizamsızlıq əlaməti deyil.
Psixoterapevt izah edir ki, pulu dərhal xərcləmək narahatlığı azaldır, pul yığmaq isə uşaqlıqdan tanış olan gözləmə hissini uzadır. Beləliklə, hər iki davranış modeli eyni məqsədə xidmət edir: narahatlığı azaltmaq. Pul yığan bunu əvvəlcədən, xərcləyən isə elə həmin anda etməyə çalışır.
-Uşaqlıqda maddi qeyri-sabitlik resurslardan dərhal istifadə etmək vərdişi yarada bilər.
-Bu, yetkinlik çatışmazlığı deyil, şəraitə uyğunlaşma üsulu ola bilər.
-Pul yığmaq və xərcləmək eyni məqsədə – narahatlığı azaltmağa xidmət edən iki fərqli yoldur.
Cütlüklər nə etməlidir?
Tərəfdaşlar öz vərdişlərini vaxtilə qeyri-sabitliklə mübarizə aparmağa kömək etmiş davranış strategiyaları kimi qəbul etdikdə, ailə büdcəsi haqqında söhbətlər daha sakit keçir.
Bu, xarakter qüsuru və ya ailəyə laqeydlik demək deyil.
Çıxış yollarından biri büdcəni fərqli nəzarət səviyyələrinə malik hissələrə bölməkdir. Ümumi fond məcburi ailə xərclərinə ayrılır, şəxsi vəsaitləri isə hər kəs öz istədiyi kimi xərcləyir. Beləliklə, heç kim öz vərdişindən tamamilə imtina etməyə məcbur qalmır.
Pul məsələləri ilə bağlı söhbətlər mütəmadi olaraq ciddi mübahisələrə çevrilirsə və tərəflər özləri razılığa gələ bilmirlərsə, ailə terapevtinə müraciət etmək faydalı ola bilər.
Pul vərdişlərini dəyişmək mümkündürmü?
Bəli, amma bu, tez baş vermir.
İnsanın pula münasibətinin haradan qaynaqlandığını anlaması ilk addımdır. Sonra vaxt və təkrar tələb olunur. İnsan yeni və daha sakit təcrübə qazandıqca vərdişləri tədricən dəyişə bilər.
Uşaqlıqda eyni maddi şəraitdə böyümək də insanların pula eyni cür yanaşacağına zəmanət vermir. Əsas məsələ valideynlərin pul çatışmazlığını necə qarşıladığı və bunu uşağın yanında necə müzakirə etdiyidir.
İnsanın temperamenti və uşaqlıqda yaşadığı konkret hadisələr də rol oynayır. Məhz bunlar iki davranış modelindən hansının möhkəmlənəcəyinə təsir göstərə bilər.
N.Talıblı
