COVID-19 pandemiyası uşaqların, yeniyetmələrin və gənc yaşlı insanların DNT-sində iz buraxmış ola bilər. Almaniyalı tədqiqatçılar bioloji qocalmanı qiymətləndirmək üçün istifadə edilən epigenetik göstəricilərdə dəyişikliklər aşkar ediblər. Stresslə ən güclü əlaqə yeniyetmələrdə müşahidə olunub. Xüsusilə dostları ilə ünsiyyət imkanından məhrum olanlarda bu əlaqə daha nəzərəçarpan olub.
IFLScience nəşrinin məlumatına görə, araşdırmada Almaniyada müxtəlif yaş qruplarından olan 1028 nəfər iştirak edib.
Tədqiqata Maks Plank Psixiatriya İnstitutundan Alisiya Şove rəhbərlik edib. İştirakçılar arasında orta yaşı 9,5 olan 359 uşaq, təxminən 15,5 yaşlı 385 yeniyetmə və orta yaşı 24,3 olan 284 gənc yetkin olub. Alimlər 2020-ci ilin martında, ilk karantin dövründə götürülmüş tüpürcək nümunələrini 2021–2022-ci illərdə məhdudiyyətlər aradan qaldırıldıqdan sonra götürülən nümunələrlə müqayisə ediblər.
Tədqiqat müəllifləri DNT-nin metilləşməsini dörd “epigenetik saat” vasitəsilə qiymətləndiriblər. Bunlar genlər üzərindəki kimyəvi işarələri təhlil edən alqoritmlərdir. Həmin işarələr genlərin fəaliyyətinə təsir göstərir və yaş artdıqca dəyişir. Dörd alqoritmdən üçü bioloji qocalmanın sürətlənməsi ilə əlaqəli göstəricilərin artdığını nümayiş etdirib. Belə dəyişikliklər hər üç yaş qrupunda aşkarlanıb.
Yeniyetmələr arasında pandemiyanı daha ağır keçirənlərdə bioloji qocalma göstəricilərinin sürətlənməsi daha çox olub. Xüsusilə dostlarla və yaşıdlarla görüşə bilməmək, ünsiyyət çatışmazlığı mühüm amil kimi üzə çıxıb. Dəyişikliklər pandemiyadan əvvəl iştirakçıların sağlamlıq vəziyyəti və ailələrinin maddi imkanları ilə də əlaqəli olub. Karantin məhdudiyyətlərinin sərtliyi və yaşadıqları bölgədə yoluxma səviyyəsi isə bu dəyişiklikləri izah etməyib.
Araşdırmanın ciddi məhdudiyyətləri də var. Pandemiyanı bütün iştirakçılar yaşadığı üçün alimlərin onları pandemiyadan təsirlənməyən insanlarla müqayisə etmək imkanı olmayıb. Bundan başqa, bəzi “epigenetik saatlar” uşaqların tüpürcək nümunələri əsasında deyil, böyüklərin qan analizləri əsasında hazırlanıb. “Epigenetik saatlar” bioloji yaşı qiymətləndirir, lakin insanın nə qədər yaşayacağını və ya gələcəkdə hansı xəstəliklərə tutulacağını proqnozlaşdırmır.
2025-ci ildə Ostindəki Texas Universitetinin alimləri pandemiyadan əvvəl və pandemiya dövründə uşaqlar arasında əhəmiyyətli fərqlər aşkar etməyiblər. Kolumbiya Universitetindən Daniel Belski yeni nəticələri maraqlı hesab etsə də, onların müstəqil iştirakçı qrupu üzərində yoxlanılmasının vacibliyini vurğulayıb. Dəyişikliklərin stress başa çatdıqdan sonra da qalıb-qalmadığı və illər sonra sağlamlığa təsir edib-etmədiyi hələ məlum deyil.
Epigenetik dəyişikliklərin sürətlənməsi uzunmüddətli perspektivdə xərçəng və ikinci tip diabet riskinin artması ilə əlaqələndirilir. Alisiya Şovenin sözlərinə görə, yeniyetməlik dövrü stressə qarşı xüsusilə həssas ola bilər. O, bunu yetkinlik dövründə baş verən hormonal dəyişikliklərlə və ya həmin yaşda yaşıdlarla ünsiyyətin xüsusi əhəmiyyət daşıması ilə izah edir.
İnstitutun direktoru və tədqiqatın baş müəllifi Elizabet Binder qeyd edib ki, stressi ən çox pandemiyadan əvvəl də risk qrupunda olan insanlar hiss ediblər. Söhbət sağlamlığı zəif, subyektiv rifah səviyyəsi aşağı və ya sosial-iqtisadi vəziyyəti əlverişsiz olan şəxslərdən gedir.
Əgər tədqiqatın nəticələri təsdiqlənərsə, gələcək karantinlər zamanı yeniyetmələrin yaşıdları ilə görüşmək imkanını qorumaq zərurəti yarana bilər. Dəyişikliklərin məhdudiyyətlərin sərtliyi ilə deyil, ailələrin sosial-iqtisadi vəziyyəti ilə əlaqəli olması şəxsi şəraitin mühüm rol oynadığını göstərə bilər.
Lakin müstəqil araşdırmalar və uzunmüddətli müşahidələr aparılmadan bu dəyişiklikləri sağlamlığa sübut olunmuş zərər kimi qiymətləndirmək olmaz.
Sunay Aydın
