Quam adasından təxminən 400 kilometr cənub-qərbdə dənizin dibi Yer qabığındakı nəhəng yarığa çevrilir. O qədər dərin çökəklikdir ki, Everest dağı bütövlüklə oraya yerləşdirilsə belə, zirvəsi okeanın səthinə çatmazdı. Bura Marian çökəkliyidir. Onun cənub hissəsində isə planetin bütün okeanlarında ən dərin nöqtə – Çellencer uçurumu yerləşir.
Bu ərazi ABŞ-ın yurisdiksiyasındadır və qorunan Marian çökəkliyi Milli Dəniz Abidəsinin tərkibinə daxildir. Bu səbəbdən də okeanların 150 ildən artıqdır araşdırılmasına baxmayaraq, insanlığın onların nə qədər hissəsini həqiqətən öyrəndiyi barədə sual vermək üçün olduqca uyğun məkandır.
Maraqlıdır ki, bu suala dəqiq cavab vermək düşündüyümüzdən daha çətindir. Hər şey “araşdırılıb” sözünün necə başa düşülməsindən asılıdır. Adətən istifadə olunan iki göstərici isə əslində tamamilə fərqli məsələləri ölçür.
Uzun illərdir dünyada belə bir rəqəm yayılıb: Dünya okeanının 80 faizindən çoxu hələ də araşdırılmayıb və xəritələşdirilməyib. ABŞ Milli Okean və Atmosfer Administrasiyası (NOAA) da uzun müddət bu ifadədən istifadə edib. Bu göstərici planetin dəniz dibinin tam xəritəsinin hazırlanmasını nəzərdə tutan Nippon Foundation–GEBCO Seabed 2030 beynəlxalq layihəsi ilə əlaqələndirilirdi.
Lakin “xəritəyə salınmayıb” anlayışı sabit göstərici deyil. Layihə irəlilədikcə NOAA-nın qiymətləndirmələri də dəyişir.
Naked Science-in məlumatına görə, 2026-cı ilin avqustuna olan məlumata əsasən, dünya dəniz dibinin 28,7 faizi yüksək ayırdetməli müasir çoxşüalı hidrolokatorlarla tədqiq edilərək xəritələşdirilib. Bir neçə il əvvəl bu göstərici təxminən 23 faiz idi.
Başqa sözlə, dəniz dibinin üçdə ikisindən çoxunun hələ də yüksək dəqiqlikli xəritəsi yoxdur. Bununla belə, xəritələşdirilən ərazilərin sahəsi hər il artır.
ABŞ sularında isə vəziyyət nisbətən fərqlidir. Okeanların, sahilyanı suların və Böyük Göllərin xəritələşdirilməsi Milli Okean Xəritələşdirməsi, Tədqiqatı və Xarakterizasiyası üzrə Milli Strategiya çərçivəsində federal prioritet elan edilib. NOAA-nın Sahil Tədqiqatları İdarəsinin məlumatına görə, 2026-cı ilin yanvarında ABŞ-ın aid olduğu su hövzələrinin 44 faizi hələ xəritələşdirilməmişdi. Qarşıya qoyulan məqsəd bu boşluğu 2040-cı ilə qədər tam aradan qaldırmaqdır.
Ancaq bütün bunlar okeanın tam mənada araşdırıldığı anlamına gəlmir.
Sonarla təchiz edilmiş gəminin dəniz üzərində hərəkəti dəniz dibinin relyefini müəyyən etməyə, sualtı dağları və ya dərin okean çökəkliklərini aşkar etməyə imkan verir. Lakin bu üsul həmin ərazidə hansı canlıların yaşadığını və ekosistemin necə fəaliyyət göstərdiyini demək olar ki, müəyyən etmir.
Xəritələşdirmə yalnız ilk addımdır.
Əsl araşdırma isə sualtı aparatların və ya insanların dərinliklərə enməsi, müşahidələr aparması, nümunələr götürməsi və gördüklərini sənədləşdirməsidir. Bu baxımdan okeanın öyrənilməsi onun xəritələşdirilməsindən xeyli geri qalır.
NOAA da birbaşa qeyd edir ki, hətta dəniz dibinin ətraflı xəritələri mövcud olan ərazilərdə belə okeanın yalnız kiçik bir hissəsi bu daha geniş mənada araşdırılıb.
Dəniz dibinin özünəməxsus coğrafiyası var və onun böyük hissəsi insan gözündən gizlidir.
Atlantik okean hövzəsi boyunca uzanan nəhəng dağ sistemi – Orta Atlantik silsiləsi – qlobal orta okean silsilələri sisteminin bir hissəsidir. Bu, Yer kürəsində mövcud olan ən uzun dağ sistemidir. Lakin demək olar ki, heç bir yerdə onun zirvələri okeanın səthinə çıxmır.
Alimlərin hesablamalarına görə, okeanlarda 700 minlə 1 milyon arasında canlı növü yaşayır. Onların əhəmiyyətli hissəsi – əsasən kiçik onurğasızlar və zəif öyrənilmiş mühitlərdə yaşayan orqanizmlər – hələ də rəsmi şəkildə təsvir edilməyib.
Okeanın həqiqətən nə qədərinin araşdırılmadığına dair mənzərə məhz belədir.
Bu, insanlığın heç nə bilmədiyi nəhəng və qaranlıq bir məkan deyil. Daha doğrusu, söhbət konkret və ölçülə bilən fərqdən gedir: dəniz dibinin hansı hissəsi xəritəyə salınıb və onun hansı hissəsi insanlar tərəfindən həqiqətən görülüb, öyrənilib, analiz üçün nümunələr götürülüb və elmi şəkildə təsvir edilib.
Nadir Talıblı
