Azərbaycanda pensiya yaşına çatan, lakin fərdi hesabında kifayət qədər pensiya kapitalı toplamayan vətəndaşları hansı taleyin gözlədiyi maraq doğurur. Xüsusilə uzun illər işləsə də, əməkhaqqı aşağı olduğuna və ya sosial sığorta ödənişləri tam aparılmadığına görə pensiya kapitalı az olan şəxslər gələcəkdə əmək pensiyası ala bilməyəcəklərindən narahatdırlar.
Hazırda Azərbaycanda minimum əmək pensiyası 320 manatdır. Bu məbləğdə pensiya təminatı üçün tələb olunan minimum pensiya kapitalı 46 080 manat təşkil edir. Lakin bu məbləği toplamayan hər kəsin pensiya hüququnu itirməsi demək deyil. Qanunvericilikdə alternativ şərt də nəzərdə tutulub: pensiya yaşına çatmış şəxsin azı 25 il sığorta stajı varsa, pensiya kapitalı minimum həddən aşağı olsa belə, ona yaşa görə əmək pensiyası hüququ yarana bilər.
46 080 manat necə hesablanır?
Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun məlumatına görə, 2026-cı ildə minimum pensiya məbləğində təminat üçün 46 080 manat pensiya kapitalı tələb olunur. Bu rəqəm minimum əmək pensiyasının 144 aya vurulması ilə hesablanır:
320 manat × 144 ay = 46 080 manat.
Başqa sözlə, fərdi hesabında bu məbləğdə kapitalı olan şəxs tələb olunan pensiya yaşına çatdıqda, sığorta stajından asılı olmayaraq, yaşa görə əmək pensiyası hüququ qazana bilər.
Kapitalı az olanlar üçün 25 il staj şərti
Pensiya kapitalı 46 080 manatdan azdırsa, vətəndaşın sığorta stajı əsas əhəmiyyət daşıyır. Qanunvericiliyə əsasən, minimum pensiya təminatına imkan verən kapitalı olmayan şəxsin azı 25 il sığorta stajı olduqda yaşa görə əmək pensiyası hüququ yaranır. Burada vacib məqam odur ki, söhbət sadəcə işlədiyini söyləməkdən deyil, qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada sığorta stajının təsdiqlənməsindən gedir. Sığorta stajı, əsasən, şəxsin xeyrinə məcburi dövlət sosial sığorta haqqı ödənilən dövrləri əhatə edir.
Beləliklə, pensiya yaşına çatan şəxsin iki əsas imkanı var: ya fərdi hesabında minimum pensiya təminatına imkan verən kapital olmalıdır, ya da azı 25 il sığorta stajı olmalıdır.
Nə kapital, nə də 25 il staj varsa, nə baş verir?
Əgər vətəndaşın pensiya kapitalı tələb olunan minimum məbləğə çatmırsa və 25 illik sığorta stajı da yoxdursa, ona yaşa görə əmək pensiyası təyin edilmir.
Lakin bu, həmin şəxsin dövlət sosial təminatından tamamilə kənarda qalması demək deyil. Əmək pensiyası hüququ olmayan və işləməyən 65 yaşlı şəxslərə yaşa görə sosial müavinət verilir. Hazırda bu müavinətin məbləği 220 manatdır.
Burada mühüm fərq var: 220 manat əmək pensiyası deyil, sosial müavinətdir. Bu ödəniş əmək pensiyası hüququ olmayan və işləməyən şəxslərə verilir. Şəxs əmək fəaliyyətinə başladıqda müavinətin ödənişi dayandırılır.
Pensiya sistemində vəziyyət necədir?
Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, 2026-cı il iyulun 1-nə ölkədə 1 milyon 100 min pensiyaçı qeydiyyatda olub. Bu, ölkə əhalisinin 10,7 faizini təşkil edir. Həmin tarixdə təyin olunmuş aylıq pensiyaların orta məbləği 594,4 manat olub. Göstərici ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 10,5 faiz artıb.
Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun noyabrın 12-də açıqladığı məlumata əsasən, bu ilin ilk 10 ayında pensiya ödənişlərinə 6 milyard 527 milyon manat vəsait yönəldilib. Bu, ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 608 milyon manat və ya 10 faiz çoxdur. Noyabrın 1-nə orta aylıq pensiya 596 manata, yaşa görə orta aylıq pensiya isə 634 manata çatıb.
2027-ci il üçün proqnozlarda isə orta aylıq əmək pensiyasının 639 manat, yaşa görə əmək pensiyasının orta məbləğinin 680 manat olacağı gözlənilir. Bunlar bütün pensiyaçılara veriləcək sabit məbləğ deyil, ümumi orta göstəricilərdir.
Pensiya kapitalını necə yoxlamaq olar?
Vətəndaşlar fərdi hesablarında toplanmış pensiya kapitalı və sığorta stajı barədə məlumatları elektron xidmətlər vasitəsilə yoxlaya bilərlər. Bu məlumatları pensiya yaşına çatmamışdan əvvəl araşdırmaq vacibdir. Çünki sığorta stajında və ya fərdi hesabda çatışmazlıq aşkar edilərsə, müvafiq sənədlərin və məlumatların dəqiqləşdirilməsi üçün vaxt qalır.
Nəticə etibarilə, pensiya kapitalının az olması avtomatik olaraq pensiyasız qalmaq demək deyil. 25 illik sığorta stajı alternativ hüquqi əsasdır. Hər iki şərt ödənilmədikdə isə işləməyən və pensiya yaşına çatmış şəxslər üçün 220 manatlıq yaşa görə sosial müavinət mexanizmi mövcuddur.
S. Abdulla
