Soyuducuda qalan yemək, vaxtı keçmədən atılan məhsullar, yeyilməyən çörək, meyvə-tərəvəz və restoranlarda boşqablarda qalan qidalar çox vaxt sadəcə “mətbəx tullantısı” kimi qəbul edilir.
Amma bu tullantının arxasında pul, su, torpaq, enerji və əmək dayanır.
BMT-nin Ətraf Mühit Proqramının (UNEP) 2024-cü il Qida Tullantıları İndeksinə görə, 2022-ci ildə dünyada 1,05 milyard ton qida tullantıya çevrilib. Bu, istehlakçılara çatdırılan bütün qidanın təxminən 19 faizidir.
Daha maraqlısı isə tullantının əsas mənbəyidir.
Ən çox yeməyi kim atır?
UNEP-in hesablamalarına görə, 2022-ci ildə yaranan qida tullantılarının 60 faizi ev təsərrüfatlarının, 28 faizi ictimai iaşə sektorunun, 12 faizi isə pərakəndə satışın payına düşüb.
Deməli, problem yalnız supermarket və restoranlarla bağlı deyil.
Ən böyük pay birbaşa evlərdə yaranır.
UNEP bildirir ki, dünyada ev təsərrüfatları hər gün 1 milyarddan çox yeməyə bərabər miqdarda qida israf edir. Orta hesabla hər insan ildə təxminən 79 kiloqram qida israf edir.
Bu rəqəmlər qida israfının sadəcə ekoloji problem olmadığını göstərir.
Zibilə gedən yemək niyə pula başa gəlir?
Bir kiloqram pomidorun və ya çörəyin qiymətini ödəyəndə yalnız məhsulun özünə pul vermirik.
Onun yetişdirilməsi üçün su və torpaqdan istifadə olunur, enerji sərf edilir, məhsul daşınır, qablaşdırılır, mağazaya gətirilir və nəhayət evə çatır.
Məhsul yeyilmədən zibilə atıldıqda bütün bu resurslar da faktiki olaraq boşuna sərf edilmiş olur.
UNEP qida itkisi və tullantısının qlobal iqtisadiyyata illik 1 trilyon dollardan çox zərər vurduğunu bildirir.
Ekoloji yük də böyükdür
Qida tullantısı zibilxanaya düşdükdən sonra da problem bitmir.
UNEP-in məlumatına görə, itirilən və israf edilən qida qlobal istixana qazı emissiyalarının təxminən 8–10 faizinin yaranmasına səbəb olur. Qida tullantısı həmçinin kənd təsərrüfatı üçün istifadə olunan torpağın təxminən 28 faizini və kənd təsərrüfatında istifadə olunan şirin suyun təxminən dörddə birini dolayı olaraq boşa çıxarır.
Yəni zibil qutusuna atılan yarım boşqab plov və ya vaxtından əvvəl atılan tərəvəz yalnız mətbəxin problemi deyil.
Evdə nə etmək olar?
Ən sadə üsullardan biri alış-veriş siyahısı hazırlamaqdır.
Soyuducuda olan məhsulları əvvəl istifadə etmək, böyük həcmdə yemək bişirmək əvəzinə ehtiyaca uyğun porsiyalar hazırlamaq və artıq qidanı düzgün saxlamaq israfı azalda bilər.
Meyvə və tərəvəzin saxlanma müddətini bilmək də vacibdir.
UNEP xüsusilə qeyd edir ki, isti iqlim şəraiti və soyuq zəncirin zəifliyi qida tullantısının artmasına təsir göstərə bilər.
Əslində qida israfını azaltmağın ən sadə yolu bahalı texnologiya deyil: aldığını qədər bişirmək, bişirdiyini qədər yemək və artıq qidanı vaxtında saxlamaqdır.
Çünki zibil qutusuna atılan qidanın qiyməti yalnız market çekində yazılan məbləğ deyil.
