Yay günlərində şəhərin asfalt küçəsi, beton binaları və avtomobillərin sıx olduğu ərazilərlə yaşıllıq sahəsi arasında temperatur fərqini hiss etmək mümkündür.
Bu, yalnız insanın subyektiv hissi deyil. Şəhərlərdə “istilik adası” adlanan real meteoroloji və ekoloji hadisə mövcuddur.
Şəhər istilik adası effekti şəhər ərazilərinin ətrafındakı kənd və daha az tikilmiş ərazilərlə müqayisədə daha isti olmasıdır.
Beton və asfalt nə edir?
Şəhərlərdə asfalt, beton, dam örtükləri və digər sərt səthlər günəş enerjisini udur və sonradan istiliyi ətrafa qaytarır.
Təbii torpaq və bitki örtüyü isə başqa cür işləyir. Bitkilər suyu buxarlandıraraq ətraf mühitin soyumasına kömək edir.
Binaların sıx yerləşməsi də hava dövranına təsir göstərə bilər.
Bundan başqa, kondisionerlər, avtomobillər və müxtəlif texniki qurğular işləyərkən istilik yaradır.
Nəticədə şəhərin bəzi hissələri xüsusilə gecə saatlarında ətraf ərazilərdən daha isti qala bilər.
Niyə gecə də isti olur?
Gündüz asfalt və beton günəşdən enerji toplayır.
Gecə isə bu səthlər həmin istiliyi tədricən atmosferə qaytarır.
Bitki örtüyünün az olduğu, binaların və asfaltın çox olduğu ərazilərdə bu proses daha nəzərəçarpan ola bilər.
Ümumdünya Meteorologiya Təşkilatı şəhər istilik adalarının ekstremal istilərlə birlikdə şəhərlərdə temperatur yükünü artırdığını bildirir. İqlim dəyişikliyi ilə istilik dalğalarının daha tez-tez və daha uzun müddət davam etməsi bu problemin əhəmiyyətini artırır.
Ağaclar sadəcə kölgə vermir
Şəhərlərdə ağacların əhəmiyyəti yalnız kölgə yaratmaqla bitmir.
Ağaclar və digər bitkilər suyu yarpaqları vasitəsilə atmosferə buraxır. Bu proses – evapotranspirasiya – ətraf mühitin soyumasına kömək edir.
Buna görə şəhər planlaşdırılmasında yaşıllıq sahələrinin qorunması istiliklə mübarizə vasitələrindən biri hesab olunur.
Ağacların yerləşdiyi parkla tamamilə asfaltlanmış meydanın eyni hava şəraitində fərqli hiss olunmasının səbəblərindən biri də budur.
Azərbaycanda məsələ niyə vacibdir?
Azərbaycanın iqlim xüsusiyyətləri və yay aylarında yüksək temperaturun müşahidə olunması şəhər mühitində istilik məsələsini daha aktual edir.
Xüsusilə böyük şəhərlərdə əhalinin sıxlığı, asfalt və beton səthlərin çoxluğu, avtomobil hərəkəti və kondisionerlərdən geniş istifadə istilik yükünü artıran amillərdir.
Bu problemin iqtisadi tərəfi də var.
Hava daha isti olduqda kondisionerlərə tələbat artır. Bu isə elektrik istehlakının yüksəlməsinə səbəb ola bilər.
Azərbaycanın Energetika Nazirliyinin məlumatına görə, 2026-cı ilin yanvar-iyun aylarında ölkədə elektrik enerjisi istehsalı 13,39 milyard kVt-saat olub. Eyni dövrdə günəş və külək stansiyalarında birlikdə 758,4 milyon kVt-saat elektrik istehsal edilib. (minenergy.gov.az)
Deməli, şəhərin daha çox isinməsi təkcə komfort məsələsi deyil. İstilik dalğaları insanların sağlamlığına təsir etməklə yanaşı, soyutma üçün enerji tələbatını da artıra bilər.
Şəhəri necə sərinləşdirmək olar?
Mütəxəssislərin yanaşmasında bir neçə istiqamət önə çıxır: şəhərlərdə ağac və yaşıllıq sahələrinin artırılması, kölgələndirmə, açıq rəngli və istiliyi daha az udan səthlərdən istifadə, binaların enerji səmərəliliyinin yüksəldilməsi və şəhər planlaşdırılmasında hava dövranının nəzərə alınması.
IEA-nın Azərbaycan üzrə araşdırması yaşayış binalarında enerji qənaəti potensialının bəzi hallarda 50 faizə qədər ola biləcəyini göstərir. (iea.org)
Bu baxımdan şəhəri sərin saxlamaq yalnız daha çox kondisioner quraşdırmaq demək deyil.
Bəzən ən effektiv “soyutma sistemi” ağac, kölgə, düzgün bina layihəsi və enerji səmərəliliyi ola bilər.
