Cəmiyyətdə tez-tez hər mövzuda ekspert olduğunu düşünən, başqalarının fikirlərinə yuxarıdan aşağı baxan şəxslərlə rastlaşırıq. Psixoterapevtlər izah edirlər ki, bu cür “intellektual təkəbbür” çox vaxt yüksək zəkadan deyil, daxili qeyri-müəyyənlikdən və müəyyən psixoloji müdafiə mexanizmlərindən qaynaqlanır.
Danning-Kruger effekti: Az bilənlərin böyük inamı
Bu fenomenin elmi əsaslarından biri məşhur Danning-Kruger effektidir. Tədqiqatlar göstərir ki, müəyyən bir sahədə biliyi az olan insanlar öz bacarıqlarını həddindən artıq yüksək qiymətləndirməyə meyillidirlər. Onlar çatışmazlıqlarını dərk edəcək qədər biliyə sahib olmadıqları üçün özlərini “dahi” hesab edirlər. Əksinə, həqiqi mütəxəssislər sahənin dərinliyini bildikləri üçün daha təmkinli və şübhəçi davranırlar.
Bu hissin arxasında dayanan 3 gizli səbəb:
-
Aşağı özgüvənin kompensasiyası: Bir çox insan daxili qorxularını və uğursuzluqlarını gizlətmək üçün “ən ağıllı” maskasını taxır. Başqalarını savadsız adlandırmaq, onlara özlərini müvəqqəti olaraq güclü hiss etdirir.
-
Narsistik meyillər: Bəzi fərdlər üçün özünü üstün görmək xarakterik bir xüsusiyyətdir. Onlar empatiya qurmaqda çətinlik çəkir və ətrafdakıların rəyini yalnız öz təsdiqləri üçün istifadə edirlər.
-
İnformasiya balonu: Sosial media alqoritmləri bizə yalnız bəyəndiyimiz fikirləri göstərdiyi üçün bəzi insanlar öz dar çərçivələrində mütləq həqiqətə sahib olduqlarını düşünməyə başlayırlar.
İntellektual təvazökarlıq nədir?
Ekspertlər bildirir ki, həqiqi intellektin ən böyük göstəricisi intellektual təvazökarlıqdır. Bu, insanın öz səhvlərini etiraf edə bilməsi, yeni məlumatlara açıq olması və hər kəsdən nəsə öyrənə biləcəyini qəbul etməsidir. Psixoterapevtin fikrincə, “mən hər şeyi bilirəm” deyən şəxs əslində inkişafını dayandırmış şəxsdir.
Sağlam münasibət üçün nə etməli?
Əgər ətrafınızda belə bir şəxs varsa, onunla mübahisə etmək çox vaxt nəticəsiz qalır. Çünki onun üçün məqsəd həqiqəti tapmaq deyil, qalib gəlməkdir. Ən yaxşı üsul, onun bu davranışının daxili bir “müdafiə zirehi” olduğunu anlayıb, emosional məsafəni qorumaqdır.
