Bakıda BMT-nin Ümumdünya Şəhərsalma Forumu (WUF13) keçirilir. Forumda şəhərin qurulmasında müasir ənənələr, tarixi bağ və qədim ənənələrin qorunması mövzusunda müzakirələr aparılır.
WUF 13 rəsmi açılış mərasimində Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinin sədri Şeyxülislam Allahşükür Paşazadənin rəhbərliyi ilə Azərbaycandakı dini konfessiyaların başçıları da iştirak ediblər. Bu, əslində simvolik hadisə sayıla bilər.
Prezident İlham Əliyev WUF13 açılış mərasimində çıxışı zamanı deyib ki, Azərbaycan tarixi və memarlıq irsini qoruyub saxlayır.
Prezidentin vurğuladığı əsas məqamlardan biri də məscidlərin və dini ibadətgahların şəhər kimliyinin ayrılmaz hissəsi olmasıdır.
Bu memarlıq irsi şəhərə xüsusi kolorit verir və dövlətin tarixiliyini göstərir. Bibiheybət məscidi, Təzəpir, Şuşada, Qarabağda və digər yerlərdə məscidlər şəhərin ümumi planının ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Bu tarixi məkanlar şəhərsalma mədəniyyətində unikal rolu ilə seçilir.
Dünya təcrübəsi göstərir ki, qədim şəhərlərin “vizit kartı” yalnız müasir göydələnlər deyil. Şəhərin yaddaşını yaşadan əsas elementlər məhz tarixi məkanlar, dini tikililər, meydanlar və qədim küçələrdir. Bakı, Şuşa və Qarabağ bölgəsi bu baxımdan xüsusi nümunə hesab olunur.
Tarixi məkanlar şəhərin “pasportu”dur
Şəhərsalma üzrə ekspertlər hesab edirlər ki, qədim məscidlər yalnız dini ibadət yeri funksiyası daşımır. Onlar şəhərin memarlıq kompozisiyasını, sosial münasibətlərini və mədəni yaddaşını formalaşdıran əsas elementlərdən biridir.
Məsələn, Bibi-Heybət məscidi Bakının simvolik dini-memarlıq abidələrindən biridir. Xəzər sahili boyunca şəhər panoramının mühüm hissəsinə çevrilən məscid həm tarixi irsi, həm də paytaxtın memarlıq estetikasını tamamlayır. Sovet dövründə dağıdılan və sonradan yenidən bərpa edilən bu məscid Azərbaycanın dini-mədəni yaddaşının qorunmasının nümunəsi kimi təqdim olunur.
Eyni yanaşma Təzəpir məscidi nümunəsində də görünür. Bakının mərkəzində yerləşən məscid təkcə dini obyekt deyil, həm də şəhərin memarlıq balansını qoruyan tarixi nüvə rolunu oynayır. Urbanistlərin fikrincə, belə abidələr ətrafında formalaşan məkan şəhərin “canlı tarix” funksiyasını saxlayır.
Şuşa və Qarabağda memarlıq irsinin bərpası
Qarabağda aparılan bərpa işləri də şəhərsalma baxımından diqqət çəkən nümunə hesab olunur. İşğaldan azad olunmuş ərazilərdə yalnız yeni yollar və yaşayış kompleksləri tikilmir, eyni zamanda tarixi məscidlər və dini abidələr də bərpa edilir.
Şuşa şəhərindəki Yuxarı Gövhər Ağa məscidi və digər dini abidələrin bərpası göstərir ki, şəhərin yenidən qurulması yalnız texniki proses deyil. Burada məqsəd şəhərin tarixi ruhunu qorumaqdır. Çünki şəhərsalma yalnız binaların yerləşdirilməsi deyil, kollektiv yaddaşın qorunması deməkdir.
Mütəxəssislər bildirirlər ki, tarixi və dini abidələr olmayan şəhərlər zamanla identikliyini itirmiş yaşayış məkanına çevrilə bilər. Buna görə də dünyanın bir çox ölkəsində qədim ibadətgahlar şəhər planlaşdırmasının əsas elementi kimi saxlanılır.
Paris, İstanbul, Roma, Səmərqənd və Qahirə kimi qədim şəhərlərdə məscidlər, kilsələr və dini komplekslər şəhərin əsas memarlıq xəttini müəyyənləşdirir. Məsələn, Aya Sofiya və Göy Məscid İstanbulun memarlıq simasını formalaşdıran əsas mərkəzlərdir. Eyni vəziyyət Bakıda İçərişəhər və qədim məscidlər üçün də keçərlidir.
Urbanizasiya sürətləndikcə bir çox ölkələrdə tarixi irsin qorunması daha çətin məsələyə çevrilir. Yeni tikililər, göydələnlər və iri infrastruktur layihələri bəzən qədim memarlıq nümunələrinin sıradan çıxmasına səbəb olur. Lakin müasir şəhərsalma konsepsiyası artıq “ağıllı şəhər” anlayışını yalnız texnologiya ilə yox, həm də tarixi yaddaşın qorunması ilə əlaqələndirir.
Məscidlər şəhərin sosial mərkəzi rolunu da oynayır
Tarixən Şərq şəhərlərində məscidlər yalnız ibadət yeri olmayıb. Onlar həm də insanların toplandığı, sosial münasibətlərin qurulduğu və ictimai həyatın formalaşdığı məkan funksiyasını daşıyıb. Buna görə də qədim şəhərlərin planında məscidlər adətən mərkəzi mövqedə yerləşib.
Bakıda və Qarabağda dini abidələrin qorunması həm də milli-mədəni identikliyin saxlanılması kimi qiymətləndirilir. Bu siyasət Azərbaycanın öz tarixi köklərinə bağlılığını nümayiş etdirən əsas istiqamətlərdən biri hesab olunur.
Analitiklərə görə, gələcəyin şəhərləri yalnız müasir texnologiyalar üzərində qurulmamalıdır. Tarixi irsi, dini abidələri və mədəni yaddaşı qoruyan şəhərlər daha dayanıqlı və cəlbedici olur. Bakı və Qarabağda həyata keçirilən layihələr isə Azərbaycanın şəhərsalma siyasətində məhz bu modelə üstünlük verdiyini göstərir.
Qafqaz Müsəlmanları İdarəsi bu mədəni irsin qorunması və təbliğində öz təhfələrini verir.
Azərbaycanda dini-mədəni irsin qorunması siyasətində QMİ xüsusi rol oynayan qurumlardan biri hesab edilir. Qurumun sədri, Şeyxülislam Allahşükür Paşazadə uzun illərdir məscidlərin, dini abidələrin və müqəddəs məkanların qorunması ilə bağlı dövlət və ictimai təşəbbüslərdə iştirak edir.
Azərbaycanda dini memarlığın qorunması yalnız ibadət məsələsi deyil. Bu, həm də milli kimlik, tarix və dövlətçilik ənənələrinin saxlanılması anlamına gəlir. Xüsusilə Qarabağ münaqişəsindən sonra dağıdılmış məscidlərin bərpası mövzusu ölkənin mənəvi gündəliyində mühüm yer tutmağa başlayıb.
QMİ müxtəlif dövrlərdə Bakıda, Gəncədə, Şuşada və digər bölgələrdə məscidlərin təmiri və yenidən qurulması prosesinə dini-mənəvi dəstək verib. Qurum əsasən bu proseslərdə dini ekspertiza, tarixi ənənələrin qorunması və dini memarlıq elementlərinin saxlanılması istiqamətində fəaliyyət göstərir.
Məsələn, Təzəpir və Bibi-Heybət məscidi kimi dini abidələrin fəaliyyətinin genişləndirilməsi və dini həyatın canlandırılması istiqamətində QMİ-nin təşəbbüsləri uzun illərdir davam edir. Bu məscidlər yalnız ibadət məkanı deyil, həm də Bakı şəhərinin memarlıq simasının vacib hissəsi sayılır.
Gəncə şəhərində yerləşən tarixi məscidlərin qorunması məsələsində də QMİ-nin mövqeyi diqqət çəkir. Gəncə tarixən Qafqazın dini-mədəni mərkəzlərindən biri olub və burada fəaliyyət göstərən məscidlər şəhərin qədim urbanistik strukturunun əsas elementlərindən sayılır.
Hələ ateist rejim olan SSRİ zamanında Gəncə İmamzadəsinin sökülməsi barədə verilən qərara qarşı QMİ sədrinin cəsarətli demarşı bu tarixi abidənin məhv edilməsinin qarşısını ala bilmişdi. Moskvada verilmiş bu qərardan xəbər tutan Şeyxülislam ulu Öndər Heydər Əliyevin həyat yoldaşı Zərifə Əliyevanın vasitəsi ilə ona xəbəri çatdırmış və bu prosesin qarşısı alınmışdı.
Şuşa digər azad edilmiş ərazilərdə dini abidələrin bərpası prosesi QMİ tərəfindən Azərbaycanın mənəvi dirçəlişinin mühüm hissəsi kimi qiymətləndirilir. İşğal dövründə dağıdılmış və ya təhqir edilmiş məscidlərin bərpası ilə bağlı Şeyxülislam dəfələrlə açıqlamalar verərək bunun yalnız dini deyil, həm də mədəni-humanitar məsələ olduğunu bildirib.
Xüsusilə Yuxarı Gövhər Ağa məscidi kimi tarixi məscidlərin yenidən bərpası Azərbaycanın şəhərsalma siyasətində tarixi yaddaşa verilən önəmin göstəricisi kimi təqdim olunur.
Qarabağda həyata keçirilən yenidənqurma layihələrində məscidlərin əvvəlki memarlıq üslubuna uyğun şəkildə bərpası mühüm prinsip hesab edilir. Bu yanaşma şəhərin tarixi ruhunun qorunmasına xidmət edir.
Müasir urbanistika nəzəriyyəsində dini abidələr şəhərin “mədəni oxu” hesab olunur. Bir çox qədim şəhərlərdə məhz məscidlər, kilsələr və sinaqoqlar şəhərin mərkəzi memarlıq elementləri kimi qorunur.
Azərbaycanda da bu model tətbiq edilir. Dövlət, dini qurumlar və ictimai institutlar arasında əməkdaşlıq nəticəsində tarixi məscidlərin həm memarlıq, həm də funksional baxımdan qorunmasına çalışılır.
QMİ dövlətin apardığı bu siyasətə dəstək verməklə dini-mədəni irsin gələcək nəsillərə ötürülməsi baxımından rol oynayır. Çünki məscidlər yalnız dini obyekt deyil, həm də xalqın tarixi yaddaşını yaşadan memarlıq abidələridir.
A.ABBASOV
