Yuxu təkcə istirahət deyil, həm də beynin ən intensiv işlədiyi dövrlərdən biridir. İnsan yatarkən beyin gün ərzində əldə olunan məlumatları emal edir, lazımsız hesab etdiklərini zəiflədir, vacib məlumatları isə uzunmüddətli yaddaşa köçürür. Alimlərin fikrincə, bu proses olmasaydı, beyin qısa müddətdə həddindən artıq informasiya ilə yüklənərdi.
Azpost.info xəbər verir ki, son illərdə aparılan neyrobioloji araşdırmalar göstərir ki, yuxu yaddaşın formalaşması və emosional məlumatların emalı üçün həlledici rol oynayır.
Beyin gecə növbəsində işləyir
İnsan gün ərzində minlərlə vizual görüntü, səs, söhbət və hadisə ilə qarşılaşır. Onların hamısını uzunmüddətli yaddaşda saxlamaq mümkün deyil.
Alimlər bildirirlər ki, beyin əvvəlcə bu məlumatları müvəqqəti yaddaşda saxlayır. Daha sonra, xüsusilə dərin yuxu və REM (Rapid Eye Movement – sürətli göz hərəkəti) mərhələlərində həmin informasiyalar yenidən “gözdən keçirilir”. Vacib hesab edilən xatirələr möhkəmləndirilir, əhəmiyyəti az olanlar isə tədricən zəifləyir.
Emosiyalar qərara təsir edir
Araşdırmalara görə, güclü emosiyalarla müşayiət olunan hadisələrin yadda qalmaq ehtimalı daha yüksəkdir.
Məsələn:
ilk iş günü;
toy mərasimi;
qəza və ya təhlükəli hadisə;
mühüm imtahan;
doğum günü və ya ailə ilə bağlı əlamətdar anlar.
Belə xatirələr beynin emosiyaların emalında mühüm rol oynayan sahələri tərəfindən daha güclü şəkildə kodlaşdırılır və yuxu zamanı daha etibarlı şəkildə uzunmüddətli yaddaşa ötürülür.
Lazımsız məlumatlar niyə unudulur?
Neyroalimlər hesab edirlər ki, unutmaq da yadda saxlamaq qədər vacib prosesdir.
Əgər beyin hər detalı saxlasaydı, yeni məlumatların öyrənilməsi çətinləşərdi. Buna görə də yuxu zamanı sinir hüceyrələri arasındakı bəzi əlaqələr zəifləyir. Bu proses beynin yeni informasiyanı qəbul etmək qabiliyyətini qorumağa kömək edir.
Mütəxəssislər bunu bəzən kompüterdə lazımsız faylların silinməsi ilə müqayisə edirlər. Məqsəd yaddaşı boşaltmaq deyil, onu daha səmərəli işləyəcək vəziyyətdə saxlamaqdır.
Yuxusuzluq yaddaşı zəiflədir
Müxtəlif elmi tədqiqatlar göstərir ki, kifayət qədər yatmayan insanlarda yeni məlumatların yadda saxlanılması çətinləşir.
Yuxusuzluq nəticəsində:
diqqət azalır;
öyrənmə prosesi ləngiyir;
qərarvermə qabiliyyəti zəifləyir;
qısamüddətli yaddaşın fəaliyyəti pisləşir;
emosional gərginlik artır.
Məhz buna görə imtahana və ya vacib təqdimata hazırlaşan şəxslər üçün gecəni oyaq keçirmək əvəzinə normal yuxu daha faydalı hesab edilir.
Beynin “təmizlik sistemi”
Son illərdə aparılan araşdırmalar göstərib ki, yuxu zamanı beyin yalnız məlumatları emal etmir, həm də maddələr mübadiləsi nəticəsində yaranan tullantıları xüsusi maye sistemi vasitəsilə daha fəal şəkildə xaric edir. Bu proses sinir hüceyrələrinin sağlam fəaliyyətini dəstəkləyir və beynin növbəti gün üçün hazırlanmasına kömək edir.
Alimlər hesab edirlər ki, uzunmüddətli yuxu pozğunluqları yaş artdıqca yaddaş problemləri və bəzi nevroloji xəstəliklərin riskinin yüksəlməsi ilə əlaqəli ola bilər. Bununla belə, bu əlaqələrin səbəb-nəticə mexanizmləri hələ də araşdırılır.
Yaddaşı gücləndirmək üçün nə etmək olar?
Mütəxəssislər beynin sağlam fəaliyyəti üçün aşağıdakı vərdişləri tövsiyə edirlər:
Hər gün 7–9 saat keyfiyyətli yuxu almağa çalışın;
Yatmazdan əvvəl telefon və planşet ekranına uzun müddət baxmayın;
Gün ərzində yeni biliklər öyrənin və beyni aktiv saxlayın;
Fiziki aktivliyi gündəlik həyatın bir hissəsinə çevirin;
Balıq, qoz, meyvə və tərəvəzlə zəngin balanslı qidalanmaya üstünlük verin;
Xroniki stressi azaltmaq üçün istirahət və relaksasiya üsullarından istifadə edin.
Mütəxəssislərin fikrincə, unutmaq beynin qüsuru deyil, onun normal işləmə mexanizminin bir hissəsidir. Yuxu zamanı hansı xatirələrin saxlanacağına və hansılarının zəifləyəcəyinə beyin onların əhəmiyyəti, emosional yükü və gələcəkdə lazım olma ehtimalına əsasən qərar verir. Buna görə də keyfiyyətli yuxu yalnız dincəlmək üçün deyil, həm də güclü yaddaş və sağlam beyin fəaliyyəti üçün vacib amillərdən biri hesab olunur.
