“Varlıları yeyin!” çağırışları təxminən 230 il əvvəl, Fransa inqilabı dövründə ortaya çıxıb. Lakin 2026-cı ildə bu ifadə yenidən səslənir. Görünür, cəmiyyət hakim və varlı təbəqəyə qarşı artıq o dövrdə olduğu qədər, hətta daha güclü nifrət bəsləyir.
ABŞ-da milyarderlərə qarşı narazılıq son illərdə yeni həddə çatıb. Bununla belə, cəmiyyətdə maraqlı və ziddiyyətli mənzərə yaranıb.
Amerikalıların əksəriyyəti milyarderləri demokratiya üçün təhlükə hesab etdiyi halda, necə olur ki, Jenner ailəsinin üzvləri və Ronaldo ölkənin ən populyar və pərəstiş edilən simaları sırasında qalırlar?
Amerikalılar süni intellekt şirkətlərinə və data mərkəzlərinə qarşı kütləvi etiraz edir, amma eyni zamanda əhalinin yarısı həmin şirkətlərin yaratdığı çat-botlardan istifadə edir.
Digər tərəfdən, kapitalın məhdudlaşdırılmasını dəstəkləyən insanların sayı artır, lakin onlar tənqid etdikləri milyarderlərin şirkətlərinin xidmətlərindən istifadə edir, bəziləri isə həmin şirkətlərdə çalışırlar.
Məsələnin hər iki tərəfinin arqumentlərində müəyyən həqiqət var. Bir tərəfdən, milyonlarla insan yoxsulluq içində yaşayarkən ayrı-ayrı şəxslərin milyardlarla dollar sərvət toplaması ciddi sosial suallar doğurur. Digər tərəfdən isə hər bir insanın uğur qazanmaq və “Amerika arzusu”nu reallaşdırmaq hüququ var.
Vergi dilemması
ABŞ-da ən yüksək gəlir əldə edən əhalinin 1 faizi federal gəlir vergisi daxilolmalarının ştatdan asılı olaraq 26-55 faizini ödəyir.
Hesablamalara görə, yalnız ABŞ-ın ən varlı 25 sakini 2010-cu illərin əvvəllərində beş il ərzində federal gəlir vergisi şəklində ümumilikdə 13,6 milyard dollar ödəyib.
Bununla belə, ABŞ-ın vergi sistemi müxtəlif boşluqlardan və qanundakı imkanlardan tamamilə məhrum deyil. Bu imkanlardan müxtəlif üsullarla istifadə edilir. Sosial proqramlarla bağlı saxtakarlıqlar nəticəsində də yüz milyardlarla dolların itirildiyi bildirilir.
Milyarderlərə gəldikdə isə İlon Mask və Ceff Bezos kimi varlı şəxslərin müəyyən dövrlərdə sıfır gəlir bəyan etdikləri məlumdur. Bunun əsas səbəblərindən biri bizneslərindəki zərərlərin gəlirləri kompensasiya etməsi olub.
Sərmayələri girov qoymaqla kredit götürmək kimi kapital artımına görə vergini təxirə salmağa imkan verən üsullar da mövcuddur.
Varlıların vergilərinin artırılması ilə bağlı çağırışlar gücləndikcə buna qarşı çıxanlar xəbərdarlıq edirlər ki, uğurlu insanlara əlavə maliyyə yükünün qoyulması müəyyən mərhələdən sonra bizneslərin ölkədən çıxmasına, innovasiyaların və məhsuldarlığın azalmasına səbəb ola bilər.
Bu arqumentlərdən biri Laffer əyrisi konsepsiyasına əsaslanır. Bu nəzəriyyəyə görə, həddindən artıq yüksək vergi dərəcələri büdcəyə çox aşağı vergi dərəcələri qədər az gəlir gətirə bilər. Çünki yüksək vergilər insanlarda işləmək və investisiya etmək motivasiyasını azalda, onları vergidən yayınma yolları axtarmağa və ya ölkəni tərk etməyə sövq edə bilər.
Hansı sərvət “haqq edilmiş” sayılır?
Əsas suallardan biri isə budur: Nə qədər var-dövlət ədalətli sayılır və buna kim qərar verməlidir?
Bir çox milyarderlər ödədikləri böyük vergilərlə yanaşı, xeyriyyəçilik, texnologiyanın inkişafı və yeni sənaye sahələrinin yaradılmasına şəxsi qazandıqlarından daha çox töhfə verdiklərini bildirirlər.
Stanford Universitetinin Hoover İnstitutunun bir məqaləsində vurğulanır ki, milyarderlərin böyük hissəsi sərvət sahibi olarkən əslində cəmiyyətə xidmət edir və insanların həyatını yaxşılaşdıran məhsul və xidmətlər yaradır.
Corc Buş İnstitutunun bir araşdırmasında isə qeyd edilir ki, innovatorlar yaratdıqları ixtiraların ümumi dəyərinin yalnız təxminən 2 faizini özlərinə götürürlər. Qalan hissə isə daha aşağı qiymətlər, daha yaxşı məhsullar və yüksək həyat səviyyəsi şəklində istehlakçılara çatır.
Araşdırmada vurğulanır ki, iqtisadi bərabərsizliyin mövcudluğu varlı insanların avtomatik olaraq əxlaqsız və ya onların sərvətinin qeyri-legitim olduğunu göstərmir.
Məsələn, milyonlarla insan Ceff Bezosun Amazon şirkətinin təqdim etdiyi aşağı qiymətlərdən, geniş məhsul seçimindən və sürətli çatdırılma xidmətindən istifadə edir. Bununla belə, adi insanın çətinliklə qazandığı pulun sərvəti artıq təxminən 290 milyard dollar qiymətləndirilən bir şəxsin hesabına getməsi bir çoxlarına narahatlıq verir.
Amma başqa sual yaranır: əgər Bezosun əldə edə biləcəyi gəlirə müəyyən hədd qoyulsaydı, onun Amazon-u yaratmaq və bu biznesi böyütmək üçün motivasiyası nə olardı?
Belə bir məhdudiyyətin istehlakçılara təqdim edilən məhsul və xidmətlərin miqyasını da azalda biləcəyi iddia olunur.
Corc Buş İnstitutu hesab edir ki, burada ciddi kompromis problemi var. Sərvətin bir qədər daha ədalətli bölüşdürülməsi minlərlə insanı işlə təmin edən, yeni sənaye sahələrinin yaranmasına səbəb olan dinamik şirkətlərin yoxa çıxması bahasına başa gələ bilər.
“Məhsuldar” və “sistem hesabına zənginləşən” milyarderlər
Bu baxışdan çıxış edənlər hesab edirlər ki, milyarderlərin mövcudluğunun özü problem deyil. Əsas məsələ onların sərvəti necə əldə etməsidir.
Bəzi ekspertlər milyarderləri iki qrupa ayırmağı təklif edir.
Birinci qrup “məhsuldar milyarderlərdir”. Onlar yeni şirkətlər yaradır, minlərlə insanı işlə təmin edir və iqtisadi inkişaf yaradırlar.
İkinci qrup isə siyasi himayədən, resurslar üzərində inhisardan və ya maliyyə manipulyasiyalarından istifadə etməklə sərvət qazanan şəxslərdir.
“The Economist” jurnalında dərc olunan son məqalədə də bu fərqə diqqət çəkilir. Bildirilir ki, son dövrlərdə getdikcə daha çox milyarder cəmiyyət tərəfindən sərvətinə “layiq” hesab edilir. Bunun səbəbi onların sərvəti miras və ya sistemdəki boşluqlar hesabına deyil, faydalı məhsul və xidmətlər yaratmaqla və minlərlə insanı işlə təmin etməklə qazanmasıdır.
ABŞ-da milyarderlərin təxminən 70 faizinin sərvətini özü yaratdığı hesab edilir.
Eyni zamanda ölkədə ən zəngin 10 faiz əhalinin istehlak xərclərinin təxminən yarısını həyata keçirdiyi bildirilir. Bu insanlar pullarını özləri xərcləmədikdə belə, iqtisadi dövriyyəyə təsir göstərirlər. Məsələn, ABŞ-da bütün onlayn satışların təxminən 40 faizi Amazon vasitəsilə həyata keçirilir.
Milyarderlərə qarşı mübarizənin paradoksu
Lakin məsələ başqa bir mərhələyə çatıb. Artıq multimilyonçu məşhurlar belə özlərindən daha varlı şəxsləri tənqid edir və şəxsi sərvətin daha ədalətli bölüşdürülməsinə çağırırlar.
Bu isə yeni sual doğurur: Milyarderlərin sərvətinin məhdudlaşdırılması tələbi həqiqətən ədalətli cəmiyyət qurmaq istəyindən doğur, yoxsa cəmiyyətdə getdikcə güclənən zənginlərə qarşı qəzəbin yeni formasıdır?
Fransa inqilabından təxminən 230 il sonra “zənginləri yeyin” şüarının yenidən gündəmə gəlməsi göstərir ki, sərvət və sosial ədalət məsələsi hələ də cəmiyyətin ən mübahisəli mövzularından biri olaraq qalır.
Əsas mübahisə isə artıq yalnız “milyarder olmaq düzgündürmü?” sualı ətrafında deyil.
Əsas sual budur: insan nə qədər zəngin ola bilər və bu sərvətin hansı hissəsi cəmiyyət üçün faydalı hesab edilməlidir?
N. Talıblı
