2026-cı ilin ilk 7 ayında Azərbaycanın dövlət büdcəsində 3 milyard 420,3 milyon manat profisit yaranıb. Büdcəyə 23 milyard 594,7 milyon manat daxil olduğu halda, xərclər 20 milyard 174,4 milyon manat təşkil edib. Rəqəmlər göstərir ki, profisitin formalaşmasında təkcə gəlirlərin artması deyil, xərclərin planlaşdırılandan daha aşağı səviyyədə icra olunması da mühüm rol oynayıb.
Yeddi ayın nəticələrinə görə, dövlət büdcəsinin gəlirləri proqnozun üzərində icra olunub, xərclərdə isə əksinə, nəzərdə tutulan vəsaitin hamısı istifadə edilməyib.
Nəticədə ilin ilk yeddi ayı üçün büdcənin gəlir və xərcləri arasında 3,42 milyard manatlıq müsbət saldo yaranıb.
Büdcəyə pul əsasən haradan gəlib?
2026-cı ilin yanvar-iyul aylarında dövlət büdcəsinin gəlirləri 23 milyard 594,7 milyon manat olub.
Əsas gəlir mənbəyi Dövlət Vergi Xidmətinin xətti ilə daxilolmalar olub. Vergi orqanları vasitəsilə büdcəyə 11 milyard 474,1 milyon manat vəsait daxil olub. Bu göstərici proqnozun təxminən 8 faiz üzərində icra edilib.
İkinci böyük mənbə Dövlət Neft Fondundan dövlət büdcəsinə edilən transfertdir. Yeddi ay ərzində Fondun büdcəyə 7 milyard 490 milyon manat köçürməsi həyata keçirilib. Gömrük xətti ilə daxilolmalar isə 3 milyard 751,8 milyon manat təşkil edib.
Bundan başqa, dövlət təşkilatlarının ödənişli xidmətlərindən 418,1 milyon manat, digər daxilolmalar və əmlakla bağlı mənbələrdən isə təxminən 460,7 milyon manat vəsait daxil olub.
Beləliklə, büdcənin əsas maliyyə dayaqları yenə də vergi daxilolmaları, neft gəlirləri və gömrük ödənişləri olaraq qalır.
Əsas diqqət çəkən məqam xərclərdir
Büdcə profisitinin yaranmasında digər mühüm amil xərclərin planlaşdırılandan aşağı səviyyədə icra edilməsidir.
İlk 7 ayda dövlət büdcəsindən 20 milyard 174,4 milyon manat xərclənib. Bu, illik və dövri proqnozlarla müqayisədə təxminən 83 faizlik icra deməkdir. Başqa sözlə, büdcəyə pul daxilolmaları kifayət qədər yüksək olduğu halda, nəzərdə tutulan xərclərin hamısı eyni sürətlə həyata keçirilməyib.
Məhz bu fərq büdcədə milyardlarla manatlıq profisitin yaranmasına səbəb olub.
Pul əsasən hansı sahələrə gedib?
Dövlət büdcəsinin xərclərində əsas istiqamətlərdən biri sosial öhdəliklərdir. Əhalinin əməkhaqqı, pensiya və sosial müavinətləri ilə bağlı ödənişlər dövlət büdcəsinin mühüm xərc maddələrini təşkil edir.
Digər böyük istiqamət işğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpasıdır. “Böyük Qayıdış” proqramı çərçivəsində həmin ərazilərdə yolların, yaşayış məntəqələrinin, enerji və sosial infrastrukturun yaradılmasına böyük həcmdə vəsait yönəldilir.
Dövlət İnvestisiya Proqramı çərçivəsində isə ölkə üzrə müxtəlif infrastruktur və tikinti layihələri maliyyələşdirilir.
Bundan başqa, dövlət borcu üzrə əsas məbləğ və faiz öhdəliklərinin ödənilməsi də büdcənin mühüm xərc istiqamətlərindəndir.
3,4 milyard manat niyə vacibdir?
İlk baxışda büdcədə böyük profisitin yaranması müsbət göstəricidir. Çünki gəlirlərin xərcləri üstələməsi dövlətin maliyyə imkanlarının daha geniş olduğunu göstərir. Lakin burada başqa məqam da var: profisitin yaranması həmişə dövlətin planlaşdırıldığından daha çox pul qazandığı anlamına gəlmir.
Azərbaycanın hazırkı göstəricilərində profisitin əhəmiyyətli hissəsi xərclərin proqnozdan aşağı icra olunması ilə bağlıdır. Bu isə o deməkdir ki, büdcədə qalan vəsaitin bir hissəsi ilin sonrakı aylarında planlaşdırılan layihələrə və öhdəliklərə yönəldilə bilər.
Xüsusilə iri infrastruktur layihələrinin maliyyələşdirilməsi ilin müxtəlif dövrlərində fərqli tempdə həyata keçirilir. Buna görə də yeddi aylıq profisiti ilin yekun maliyyə nəticəsi kimi qiymətləndirmək hələ tezdir.
Büdcədəki artıq vəsait hara gedə bilər?
İlin sonuna qədər profisitin müəyyən hissəsinin dövlətin maliyyə dayanıqlığını qoruyan ehtiyat rolunu oynaması mümkündür. Digər tərəfdən, planlaşdırılan iri infrastruktur layihələri, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə quruculuq işləri və dövlət investisiya proqramları üzrə xərclərin ilin ikinci yarısında sürətlənməsi gözlənilə bilər.
Bu səbəbdən hazırkı 3,42 milyard manatlıq profisit “dövlətin xərcləmədiyi və artıq qalan pul” kimi yox, ilin ilk yeddi ayının gəlir-xərc balansı kimi qiymətləndirilməlidir.
Əsas məsələ ilin sonunda büdcə gəlirlərinin hansı səviyyədə formalaşacağı və ikinci yarıda xərclərin nə qədər sürətlə artacağı olacaq.
Azərbaycanın 2026-cı ilin ilk yeddi ayında dövlət büdcəsi üzrə göstəriciləri maliyyə baxımından kifayət qədər sabit mənzərə yaradır: 23,6 milyard manat gəlir, 20,2 milyard manat xərc və 3,4 milyard manat profisit.
Gəlirlərin əsas hissəsinin vergi və neft transfertləri hesabına formalaşması Azərbaycanın büdcə sistemində bu iki mənbənin hələ də xüsusi çəkisinin yüksək olduğunu göstərir.
Eyni zamanda, xərclərin planlaşdırılan səviyyədən aşağı icrası büdcədə böyük profisitin yaranmasına imkan verib. İlin sonuna doğru əsas sual isə bu olacaq: 3,4 milyard manatlıq profisit qorunacaq, yoxsa ilin ikinci yarısında iri dövlət layihələri və digər xərclər bu fərqi əhəmiyyətli dərəcədə azaldacaq?
Samir Abdulla
