1918-ci il mayın 28-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti elan ediləndə ölkənin cənub bölgəsi yeni yaradılmış dövlətin nəzarətində deyildi. Lənkəran və Muğan ərazilərində təxminən 20 minlik rus silahlı qüvvələri möhkəmlənmişdi. Bu səbəbdən Cümhuriyyətin bölgədə hakimiyyətini bərqərar etməsi yalnız bir neçə ay sonra mümkün oldu.
Cümhuriyyətin cənub bölgəsində idarəçiliyi təxminən 7 ay davam edib və 1919-cu ilin avqustunda Azərbaycan Milli Ordusu bölgədə hakimiyyətin bərpası istiqamətində həlledici addım atıb.
Lənkəran dəstəsi necə hazırlandı?
1919-cu ilin avqustunun əvvəllərində Lənkəran dəstəsi artıq formalaşdırılmışdı. Dəstənin hərəkətə başlaması üçün də hazırlıq işləri başa çatdırılmışdı. Avqustun 12-də Lənkəran dəstəsinə daxil olan hərbi hissə və bölmələr Hacıqabulda toplaşdılar.
On gün sonra – avqustun 22-də dəstə Qumbaşı stansiyası yaxınlığında, Lənkərana gedən yol üzərində düşərgə saldı.
Bundan sonra Azərbaycan ordusunun Lənkərana doğru yürüşü başladı.
Dəstənin bölgəyə gəlişi yerli əhali tərəfindən böyük sevinc və təntənə ilə qarşılandı. Mənbədə qeyd olunur ki, Azərbaycan hərbçiləri xüsusi silahlı müqavimətlə qarşılaşmadan polkovnik İlyaşeviçin rəhbərlik etdiyi silahlı dəstələri tərksilah etdilər.
Beləliklə, uzun müddət Azərbaycan hökumətinin nəzarətindən kənarda qalan Lənkəran və Muğan bölgəsində Cümhuriyyət hakimiyyətinin bərpası üçün əsas yol açıldı.
Rəsulzadə bu xəbəri necə elan etdi?
Lənkəranın Cümhuriyyətə qovuşması Azərbaycan ictimaiyyətinə böyük siyasi hadisə kimi təqdim edildi. 1919-cu il sentyabrın 17-də “Azərbaycan” qəzetində Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin “Məsuliyyətimiz artdı” adlı məqaləsi dərc olundu.
Rəsulzadə yazısında Lənkəranın azad edilməsini Cümhuriyyətin mühüm hərbi-siyasi uğurlarından biri kimi qiymətləndirirdi. O yazırdı: “Sevincli hadisələr var. 1,6 aydan ziyadə ana vətəndən ayrı düşüb müxtəlif rəngli məcarəpərəstlərin əlində əsir qalan Lənkəranımız – o ərzaq anbarımız, Allaha şükürlər olsun ki, düşmənlər əlindən qurtardı.”
Rəsulzadə Azərbaycan ordusunun ilk böyük yürüşünün uğurla başa çatdığını bildirərək Muğanda möhkəmlənmiş 20 minlik silahlı rus qüvvəsinin təslim olmağa məcbur edildiyini yazırdı.
Onun məlumatına görə, əməliyyat nəticəsində çoxlu sayda top, pulemyot, tüfəng və mərmi ələ keçirilmişdi.
“Azərbaycan həqiqətən də müstəqil olub…”
Rəsulzadənin həmin məqaləsində Lənkəranla yanaşı Qarabağ və Naxçıvan istiqamətində baş verən hadisələr də Azərbaycanın ərazi bütövlüyü baxımından mühüm uğurlar kimi təqdim edilirdi.
O, Azərbaycanın qarşısında duran ərazi məsələlərinin böyük hissəsinin həll olunduğunu vurğulayırdı.
Məqalənin sonunda isə Cümhuriyyətin xarici qüvvələrin himayəsindən çıxaraq öz gücünə dayanmasını xüsusi qeyd edirdi: “Avqustun 26-dan etibarən Azərbaycan həqiqətən də müstəqil olub kəndi qüvvətinə qalmışdır”.
Bu ifadə həmin dövrün siyasi mənzərəsini anlamaq baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
1919-cu ilin avqustunda Lənkəranın Cümhuriyyət hakimiyyətinə qaytarılması yalnız bir bölgənin nəzarətə götürülməsi deyildi. Bu hadisə Azərbaycan hökumətinin ölkənin ucqar bölgələrində dövlət hakimiyyətini bərpa etmək imkanının nümayişi kimi tarixə düşdü.
Lənkəran həm də iqtisadi baxımdan mühüm ərazi idi. Rəsulzadənin “ərzaq anbarımız” adlandırdığı cənub bölgəsinin Cümhuriyyətə qaytarılması dövlətin iqtisadi və siyasi imkanlarını genişləndirirdi.
Beləliklə, 1919-cu ilin avqustunda Azərbaycan ordusunun Lənkərana daxil olması Cümhuriyyət tarixinin ən mühüm hərbi-siyasi hadisələrindən birinə çevrildi. Bir il əvvəl elan edilmiş müstəqil dövlətin hakimiyyəti nəhayət Azərbaycanın cənub ucqarına qədər çatdırıldı.
Material araşdırmaçı-jurnalist Sücəddin Şərifovun “Boradigah tarixi qaynaqlarda” kitabında təqdim olunan məlumatlar əsasında hazırlanıb.
