1994-cü il sentyabrın 20-də imzalanan “Əsrin müqaviləsi” Azərbaycan tarixinin yalnız ən mühüm neft sazişlərindən biri deyil, ölkənin müstəqillikdən sonrakı iqtisadi inkişafının başlanğıc nöqtələrindən biri kimi qiymətləndirilir.
Həmin vaxt Azərbaycan ağır iqtisadi böhran yaşayırdı. İqtisadiyyat ardıcıl illər geriləyir, inflyasiya rekord həddə çatır, ölkənin maliyyə imkanları məhdudlaşırdı. Belə bir şəraitdə dünyanın aparıcı enerji şirkətləri ilə “Azəri-Çıraq-Günəşli” yataqlar blokunun işlənməsi üzrə sazişin imzalanması Azərbaycanın qarşısında yeni iqtisadi və enerji perspektivləri açdı.
Azpost.info bildirir ki, iqtisadçı və neft üzrə ekspert İlham Şaban yeni statistik məlumatları açıqlayaraq “Əsrin müqaviləsi”nin Azərbaycan üçün yaratdığı nəticələri rəqəmlərlə ortaya qoyub. Onun məlumatına görə, 1 iyul 2026-cı il tarixinə “Əsrin müqaviləsi” çərçivəsində Azərbaycan dövlətinin əldə etdiyi mənfəət 185 milyard 775 milyon 220 min dollar təşkil edib.
Bu, müqavilənin 32 ilə yaxın dövr ərzində Azərbaycan iqtisadiyyatı üçün yaratdığı maliyyə miqyasını göstərən ən mühüm göstəricilərdən biridir.
625,6 milyon ton neft hasil edilib
İlham Şabanın açıqladığı statistikaya görə, 7 noyabr 1997-ci ildən 30 iyun 2026-cı ilədək “Azəri-Çıraq-Günəşli” blokundan 625,6 milyon ton neft hasil olunub.
Bu rəqəm AÇG-nin Azərbaycan neft sənayesindəki miqyasını göstərir.
Müqavilənin faktiki hasilat mərhələsi 1997-ci il noyabrın 7-də “Çıraq” platformasından ilk neftin çıxarılması ilə başladı. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi məlumatına görə, məhz həmin tarixdən AÇG layihəsinin sənaye hasilatı mərhələsi həyata keçirilməyə başladı.
İlham Şabanın təqdim etdiyi məlumatda daha bir böyük rəqəm diqqət çəkir: həmin dövrdə yataqlar blokundan 251,1 milyard kubmetr səmt qazı hasil edilib. Onun təxminən 63 milyard kubmetri əmtəəlik qaza çevrilərək müqavilə şərtlərinə uyğun olaraq Azərbaycan tərəfinə əvəzsiz verilib.
Beləliklə, “Əsrin müqaviləsi”nin nəticəsini yalnız neft hasilatı ilə ölçmək mümkün deyil. Layihə həm də Azərbaycan qaz balansı üçün mühüm resurs yaradıb.
Müqavilə imzalananda Azərbaycan hansı vəziyyətdə idi?
“Əsrin müqaviləsi”nin əhəmiyyətini anlamaq üçün 1994-cü ilin Azərbaycanını xatırlamaq vacibdir.
Azərbaycan müstəqilliyini 1991-ci ildə bərpa etdikdən sonra keçid dövrünün ağır iqtisadi böhranı ilə üzləşmişdi. İqtisadi geriləmə, istehsalın azalması, maliyyə böhranı və yüksək inflyasiya ölkənin əsas problemləri idi. Beynəlxalq Valyuta Fondunun məlumatına görə, 1994-cü ildə Azərbaycanda istehlak qiymətləri indeksi illik ifadədə 1 664,4 faiz artmışdı. IMF həmin dövrü hiperinflyasiya təhlükəsinin yarandığı mərhələ kimi xarakterizə edirdi.
Başqa hesablamalarda isə 1994-cü ilin inflyasiyası 1 763 faizdən çox göstərilir. Bu fərq istifadə edilən statistika və hesablama metodologiyası ilə bağlıdır.
Yəni “Əsrin müqaviləsi”nin imzalandığı gün Azərbaycanın qarşısında indiki kimi böyük valyuta ehtiyatları, inkişaf etmiş enerji infrastrukturu və beynəlxalq enerji bazarlarında formalaşmış mövqeyi yox idi.
Əksinə, ölkə müstəqilliyinin ilk illərinin ən ağır iqtisadi mərhələlərindən birini yaşayırdı.
“Çıraq”dan başlayan böyük enerji yolu
1997-ci ildə ilk neftin hasil edilməsi ilə başlayan proses sonrakı illərdə yalnız AÇG yataqlarının işlənməsi ilə məhdudlaşmadı. Azərbaycanın neftinin dünya bazarlarına çıxarılması üçün yeni ixrac infrastrukturu formalaşdırıldı.
1997-ci ilin sonunda Bakı-Novorossiysk kəməri ilə neft ixracına başlanıldı. 1999-cu ildə Bakı-Supsa kəməri istifadəyə verildi. Daha sonra isə layihənin ən böyük strateji elementlərindən biri – Bakı-Tbilisi-Ceyhan əsas ixrac boru kəməri reallaşdırıldı.
BTC-nin təməli 2002-ci ildə qoyuldu, 2005-ci ildə açılışı keçirildi və 2006-cı ildə Azərbaycan neftinin Ceyhan limanından dünya bazarlarına nəqlinə başlandı.
Bu baxımdan “Əsrin müqaviləsi”ni yalnız bir neft sazişi kimi qiymətləndirmək kifayət etmir.
Saziş sonrakı enerji infrastrukturunun da iqtisadi və siyasi bazasını formalaşdıran layihələrdən birinə çevrildi.
1994-cü ilin sazişi niyə “Əsrin müqaviləsi” adlandırıldı?
Sazişin ilkin dəyəri 7,4 milyard dollar idi və müqavilədə dünyanın 7 ölkəsini təmsil edən 11 beynəlxalq neft şirkəti iştirak edirdi. Saziş 1994-cü il dekabrın 12-də Azərbaycan parlamenti tərəfindən ratifikasiya olunub.
İlkin hesablamalarda AÇG-nin çıxarıla bilən neft ehtiyatı 511 milyon ton qiymətləndirilsə də, sonrakı qiymətləndirmələrdə ehtiyatın təxminən 1 milyard ton olduğu müəyyənləşdirilib.
Sonrakı mərhələdə müqavilənin müddəti də uzadıldı. 2017-ci ildə imzalanan yeni sazişlə AÇG üzrə əməkdaşlıq 2050-ci ilədək davam etdirilir.
Beləliklə, 1994-cü ildə imzalanan sənəd bir neçə onillik ərzində Azərbaycanın enerji strategiyasının əsas sütunlarından birinə çevrildi.
Əsas rəqəmlər nə deyir?
1 iyul 2026-cı il tarixinə təqdim edilən rəqəmləri bir cədvəldə toplasaq:
| Göstərici | Nəticə |
|---|---|
| Dövlətin əldə etdiyi mənfəət | 185,775 milyard dollar |
| AÇG-dən hasil edilən neft | 625,6 milyon ton |
| Hasil edilən səmt qazı | 251,1 milyard kubmetr |
| Azərbaycan tərəfinə əvəzsiz verilən əmtəəlik qaz | təxminən 63 milyard kubmetr |
| İlk neft | 7 noyabr 1997 |
| Müqavilənin ilkin dəyəri | 7,4 milyard dollar |
| Yeni saziş üzrə fəaliyyət müddəti | 2050-ci ilədək |
Bu rəqəmlərin hər biri “Əsrin müqaviləsi”nin müxtəlif tərəfini göstərir: neft hasilatı, qaz təminatı, dövlət gəlirləri, xarici investisiya və uzunmüddətli enerji əməkdaşlığı.
“Qatı dumanda görünən çıraq”
İlham Şabanın ifadəsində “Əsrin müqaviləsi” Azərbaycanın həmin dövrü üçün “qatı dumanda, ara verməyən çiskində görünən bir çıraq” olub.
Bu bənzətmənin iqtisadi əsasını 1990-cı illərin ortalarındakı makroiqtisadi göstəricilər də göstərir. 1994-cü ildə real ÜDM 21,2 faiz azalmış, istehlak qiymətləri indeksi isə 1664,4 faiz artmışdı. 1995-ci ildə real ÜDM daha 16,4 faiz, 1996-cı ildə isə 6,7 faiz geriləmişdi.
Yəni müqavilə imzalanarkən Azərbaycanın iqtisadi vəziyyəti sonrakı illərdə formalaşan neft gəlirlərindən tamamilə fərqli idi. Məhz buna görə “Əsrin müqaviləsi”nin Azərbaycan üçün əhəmiyyətini yalnız 185,8 milyard dollarlıq dövlət gəliri ilə ölçmək də tam mənzərəni vermir.
Bu saziş xarici sərmayənin cəlb edilməsi, neft hasilatının artması, ixrac infrastrukturunun qurulması və Azərbaycanın dünya enerji bazarına inteqrasiyası üçün uzunmüddətli platforma yaratdı. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi materiallarında da 1994-cü il sazişinin ölkənin enerji strategiyasının əsasını qoyduğu və sonrakı Bakı-Tbilisi-Ceyhan, Bakı-Tbilisi-Ərzurum və digər layihələr üçün baza yaratdığı vurğulanır.
32 ilə yaxın müddətin nəticəsi isə artıq böyük rəqəmlərlə ifadə olunur: 625,6 milyon ton neft, 251,1 milyard kubmetr səmt qazı və dövlətə 185,8 milyard dollardan çox mənfəət.
1994-cü ildə böhran içində olan Azərbaycan üçün “Əsrin müqaviləsi”nin əsas tarixi nəticəsi məhz bu uzunmüddətli enerji və maliyyə xəttinin yaranması oldu.
Samir Abdulla
