Dünyada ərzaq qiymətlərinin bahalaşması artıq yalnız kənd təsərrüfatı ilə bağlı məsələ deyil. İqlim dəyişiklikləri, enerji daşıyıcılarının qiyməti, müharibələr, logistika problemləri və geosiyasi qarşıdurmalar ərzaq bazarını birbaşa təsirləndirən əsas amillərə çevrilib. ABŞ-İran qarşıdurmasının yaratdığı risklər də bu zəncirə yeni təzyiq əlavə edir.
Azərbaycan qlobal iqtisadi sistemə inteqrasiya olunmuş ölkə olduğundan, dünya bazarında baş verən dəyişikliklər daxili bazara gecikmə ilə də olsa, təsir göstərir. Bu baxımdan əsas sual budur: Yaxın Şərqdə gərginliyin artması Azərbaycanda çörəkdən tutmuş yağ, şəkər və digər gündəlik ərzaq məhsullarına qədər qiymətlərə necə təsir göstərə bilər?
ABŞ-İran qarşıdurması ərzaq bazarına necə təsir edə bilər?
Ekspertlərin diqqət çəkdiyi əsas risk enerji bazarıdır. ABŞ-İran qarşıdurmasının dərinləşməsi Yaxın Şərqdə neft və qaz infrastrukturuna, eləcə də daşımaların təhlükəsizliyinə dair narahatlıqları artırır.
Xüsusilə Hörmüz boğazı ətrafında yaranan risklər qlobal enerji bazarı üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Çünki dünya neft və LNG ticarətinin əhəmiyyətli hissəsi bu marşrutdan keçir.
Neftin bahalaşması isə ərzaq qiymətlərinə birbaşa və dolayı kanallarla ötürülə bilər.
Yanacaq bahalaşdıqda kənd təsərrüfatı texnikasının xərcləri, məhsulların daşınması, soyuducu anbarların və emal müəssisələrinin enerji xərcləri artır. Eyni zamanda gübrələrin istehsalında da enerji qiymətləri mühüm rol oynayır.
Beləliklə, enerji bazarında başlayan bahalaşma müəyyən müddətdən sonra ərzağın maya dəyərində özünü göstərə bilər.
Dünyada ərzağın bahalaşmasının başqa səbəbləri də var
Hazırkı qlobal ərzaq bazarındakı təzyiq yalnız Yaxın Şərqdəki qarşıdurma ilə izah olunmur.
İqlim dəyişiklikləri də kənd təsərrüfatı üçün ciddi risk yaradır. Avropa və digər iri istehsalçı regionlarda anomal istilər, quraqlıq və meşə yanğınları məhsuldarlığı aşağı sala bilər.
Buğda, qarğıdalı və günəbaxan yağı kimi məhsullar üzrə Rusiya-Ukrayna müharibəsinin yaratdığı risklər də davam edir. Münaqişələr yalnız istehsala deyil, həm də logistika və sığorta xərclərinə təsir göstərir.
Nəticədə qlobal bazarda məhsulun qiymətinə yalnız onun istehsal xərci deyil, daşınma, yanacaq, sığorta və logistika xərcləri də əlavə olunur.
Azərbaycan niyə qlobal qiymətlərə həssasdır?
Azərbaycanın daxili ərzaq bazarının mühüm xüsusiyyətlərindən biri bəzi məhsullar üzrə idxaldan asılılığın qalmasıdır.
Xüsusilə ərzaqlıq buğda, bitki yağları, kərə yağı, şəkər xammalı və müəyyən ət-süd məhsullarında xarici bazardan asılılıq qiymətlərin qlobal dəyişikliklərə həssaslığını artırır.
Mövcud hesablamalara görə, Azərbaycanın ərzaqlıq buğda tələbatının təxminən 40 faizi idxal hesabına təmin olunur.
Bu o deməkdir ki, dünya bazarında buğdanın, enerjinin və daşınma xərclərinin kəskin artması Azərbaycanın daxili bazarına da təzyiq yarada bilər.
“İdxal olunan inflyasiya” təhlükəsi
İqtisadçıların diqqət çəkdiyi əsas anlayışlardan biri “idxal olunan inflyasiya”dır.
Dünya bazarında məhsulun qiyməti artırsa, Azərbaycan şirkəti həmin məhsulu əvvəlki qiymətə idxal edə bilmir. Yeni partiyanın alış qiyməti yüksəlir və bu, müəyyən müddətdən sonra topdansatış və pərakəndə qiymətlərə ötürülür.
Burada bir mühüm məqam da var: dünya bazarında qiymətin düşməsi Azərbaycanda qiymətin dərhal ucuzlaşacağı anlamına gəlmir.
Ekspertlərin izahına görə, sahibkarların əvvəlcədən bağladığı müqavilələr, anbarlarda olan ehtiyatlar və əvvəlki qiymətlərlə alınmış məhsullar daxili bazarda müəyyən gecikmə yaradır. Buna görə qlobal qiymət dəyişiklikləri Azərbaycanda bəzən həftələr, hətta aylar sonra hiss olunur.
Ərzaq inflyasiyası 6,8 faiz ola bilər
Beynəlxalq təhlillərə əsaslanan proqnozlarda Azərbaycanda ərzaq inflyasiyasının 6,8 faiz səviyyəsində olacağı göstərilir.
Bu göstərici yüksək inflyasiya yaşayan bəzi ölkələrlə müqayisədə daha sabit vəziyyətə işarə edir. Azərbaycan həmin qiymətləndirmədə 26-cı yerdə qərarlaşıb.
Lakin ekspertlər hesab edirlər ki, qlobal enerji və logistika xərclərində yeni və kəskin sıçrayış baş verərsə, mövcud proqnozlara əlavə risklər yarana bilər.
Ən böyük risk hansı məhsullardadır?
İqtisadçıların fikrincə, ilk növbədə dünya bazarından daha çox asılı olan məhsulların qiymət dinamikası izlənilməlidir.
Bura:
- buğda və un;
- bitki yağları;
- kərə yağı;
- şəkər;
- bəzi süd məhsulları;
- idxal olunan ət və digər ərzaq məhsulları daxildir.
Bununla yanaşı, meyvə-tərəvəz qiymətləri daha çox daxili istehsal, mövsüm, su təminatı və hava şəraitindən asılı olduğundan onların dinamikası fərqli ola bilər.
Azərbaycan üçün əsas üstünlük nədir?
Azərbaycanın mühüm üstünlüklərindən biri enerji istehsalçısı olmasıdır. Neft qiymətlərinin yüksəlməsi bir tərəfdən yanacaq və logistika xərcləri üzərindən inflyasiya təzyiqi yaratsa da, digər tərəfdən ölkənin ixrac gəlirlərinin artmasına səbəb ola bilər.
Bundan başqa, dövlət strateji ərzaq məhsullarının tədarükünü, yerli istehsalın dəstəklənməsini və kənd təsərrüfatına subsidiyaları artırmaqla xarici bazarlardan asılılığın təsirini azaltmağa çalışır.
Burada əsas məsələ yalnız qiymətin artmasının qarşısını almaq deyil, ölkənin ərzaq təhlükəsizliyini gücləndirməkdir.
Ekspertlərin diqqət çəkdiyi əsas məqam
İqtisadçıların yanaşmasına görə, ABŞ-İran qarşıdurmasının Azərbaycan üçün ən böyük təhlükəsi ərzaq məhsullarının birbaşa İrandan bahalaşması deyil. Əsas risk neft, logistika, sığorta, gübrə və beynəlxalq daşımaların bahalaşmasının bütün ərzaq zəncirinə yayılmasıdır.
Bu səbəbdən qarşıdakı dövrdə Azərbaycanda ərzaq qiymətlərinin taleyini yalnız daxili bazardakı məhsul bolluğu deyil, Yaxın Şərqdə geosiyasi vəziyyət və dünya enerji bazarının davranışı da müəyyən edəcək.
