Qarabağda yerləşən bir sıra dini-memarlıq abidələrinin tarixi, onların Qafqaz Albaniyasının maddi-mədəni irsi ilə əlaqəsi və tarixi mənsubiyyətinin müəyyənləşdirilməsi meyarları AMEA-da keçirilən konfransda müzakirə olunub.
AMEA A.A.Bakıxanov adına Tarix və Etnologiya İnstitutunun Atropatena–Albaniya (Qafqaz) tarixi şöbəsinin müdiri, tarix elmləri doktoru, dosent Ramil Ağayev Qarabağ ərazisindəki bir sıra abidələrlə bağlı məlumat verib.
O, Xocavənd rayonunun Hünerli kəndində yerləşən abidəni nümunə göstərərək onun üzərindəki yazılarla bağlı məsələyə diqqət çəkib. Alim bildirib ki, bu abidə ilə bağlı Azərbaycan Prezidenti də münasibət bildirib.
Katarovəng və Amaras haqqında nə deyilir?
Ramil Ağayev Xocavənd rayonunda yerləşən Katrovəng, yaxud Katarovəng monastırı barədə də danışıb.
Onun sözlərinə görə, bu abidə haqqında Musa Kalankatlı öz əsərində məlumat verib. Alim Kalankatlının məlumatlarına istinadən bildirib ki, IV əsrdə maskut hökmdarı Sanesanın təqib etdiyi xristianlar Ziyarət dağına sığınıblar. Sonradan onların xatirəsinə həmin ərazidə Katarovəng monastırı inşa edilib.
Alim Amaras monastırının da Qafqaz Albaniyasının tarixi-mədəni irsi baxımından əhəmiyyət daşıdığını bildirib. Onun sözlərinə görə, Amaras Ağoğlan adı ilə də tanınır.
R.Ağayev qeyd edib ki, Amarasda Alban katolikosu Qriqoris dəfn olunub. O, Musa Kalankatlının əsərində Qriqoris və onun Amarasda dəfn edilməsi ilə bağlı məlumatların yer aldığını bildirib.
Alimin fikrincə, yazılı mənbələrdəki bu məlumatlar abidələrin tarixi mənsubiyyətinin müəyyənləşdirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.
Laçındakı Ağoğlan məbədi
Ramil Ağayev Laçın rayonunda yerləşən Ağoğlan məbədi barədə də məlumat verib.
Onun sözlərinə görə, abidədə Azərbaycan arxeoloqları tərəfindən araşdırmalar aparılıb. Arxeoloq və memarların tədqiqatları zamanı məbəddə müəyyən təsvirlərin olduğu müəyyənləşdirilib.
Alim bildirib ki, bu xüsusiyyətlər də abidənin tarixi mənsubiyyətinin araşdırılması zamanı nəzərə alınan amillərdəndir.
Hazırda Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun xristian dini-inzibati mərkəzlərinin tarixi, arxeoloji və etnoloji baxımdan araşdırılması istiqamətində yeni elmi layihə də həyata keçirilir. Layihə çərçivəsində Gəncəsər, Xudavəng, Amaras, Ağoğlan, Böyük Aran və Müqəddəs Yelisey monastır komplekslərinin tədqiqi nəzərdə tutulur. Xudavəngdə ilkin arxeoloji kəşfiyyat işlərinə 2026-cı ilin avqustundan başlanılıb.
“Sifarişçinin kimliyi də mühüm məsələdir”
R.Ağayev abidələrin tarixi mənsubiyyətinin müəyyənləşdirilməsi zamanı onların yerləşdiyi ərazinin yazılı mənbələrdəki tarixi coğrafiya ilə uyğunluğunun araşdırılmasının vacibliyini vurğulayıb.
Onun sözlərinə görə, başqa bir mühüm məsələ abidənin sifarişçisinin kim olması və hansı məqsədlə inşa etdirilməsidir.
Alim bildirib ki, onun təqdim etdiyi məlumatlara əsasən, tarixi Albaniya ərazisində, o cümlədən Qarabağın dağlıq hissəsində yerləşən bir sıra abidələrin üzərində onların sifarişçisinin erməni hökmdarı, hakimi və ya katolikosu olması barədə məlumat göstərilməyib.
R.Ağayev bu kontekstdə yerli hakimlər, knyazlar və katolikosların adlarının çəkildiyini bildirib.
O, Gəncəsər monastırını nümunə göstərərək deyib ki, abidə Alban katolikosu Nersesin təkidli xahişlərindən sonra Xaçın knyazı Həsən Cəlal tərəfindən inşa etdirilib.
Memarlıq xüsusiyyətləri də araşdırılır
Alim qeyd edib ki, abidələrin tarixi mənsubiyyətinin müəyyənləşdirilməsində yalnız yazılı mənbələr deyil, memarlıq xüsusiyyətləri də mühüm rol oynayır.
Onun sözlərinə görə, Azərbaycan və erməni memarlıq abidələrinin planlaşdırılması və quruluşunda müəyyən fərqlər mövcuddur. R.Ağayev həmçinin alban və erməni xaçları arasında fərqlərin müşahidə edildiyini bildirib.
Alimin sözlərinə görə, alban abidələrində ay, günəş və od kimi təsvirlərə də rast gəlinir.
O, qəbirüstü abidələrin və xaçkarların da araşdırma üçün əhəmiyyətli olduğunu vurğulayıb. Bəzi qəbirüstü yazılarda məzarın kimə məxsus olduğu barədə məlumatların əksini tapdığını bildirib.
R.Ağayev erməni mənbələri və erməni tədqiqatçılarının əsərlərində də Qafqaz Albaniyasının maddi-mədəni irsi ilə bağlı məlumatların olduğunu qeyd edib.
Bu kontekstdə o, Ermənistanın Qarabağın dağlıq hissəsi üzrə mütəxəssislərindən biri kimi təqdim etdiyi Şagen Mkrtçyanın 1970-ci illərin sonu və 1980-ci illərdə apardığı araşdırmalara diqqət çəkib. Alimin sözlərinə görə, həmin tədqiqatlar zamanı Qarabağın dağlıq hissəsindəki abidələr və qəbir abidələri qeydiyyata alınıb.
Xristianlığın Albaniyada yayılması
Ramil Ağayev konfransda Albaniyada xristianlığın yayılması ilə bağlı məlumatları da diqqətə çatdırıb.
O bildirib ki, Albaniyada xristianlığın eramızın I əsrində həvarilər Faddey və Yelisey tərəfindən yayılmağa başladığı barədə məlumatlar mövcuddur.
Qafqazda ilk kilsələrdən biri kimi Şəkidə yerləşən Kiş kilsəsinin adı çəkilir. Bu məsələ ilə bağlı müxtəlif elmi müzakirələr aparılır.
R.Ağayev Albaniyada xristianlığın ermənilərdən əvvəl yayılması barədə həm erməni mənbələrində, həm də Albaniya tarixinə dair əsərlərdə məlumatların olduğunu bildirib.
Alimin sözlərinə görə, Musa Kalankatlının əsərində də albanların xristianlığı ermənilərdən əvvəl qəbul etməsi ilə bağlı məlumatlar yer alır.
O, həmçinin Alban kilsəsinin əsasən diofizit, erməni kilsəsinin isə monofizit mövqeyi ilə fərqləndiyini qeyd edib.
R.Ağayev 506-cı ildə Dvində keçirilən kilsə məclisində Xalkedon Kilsə Məclisinin qərarlarının müzakirə edildiyini və bunun xristianlığın müxtəlif istiqamətləri baxımından əhəmiyyət daşıdığını bildirib.
Qarabağ və Şərqi Zəngəzurdakı bu abidələrin tarixi mənsubiyyəti ilə bağlı elmi araşdırmaların davam etdirilməsi nəzərdə tutulur. Hazırkı elmi layihələrdə də əsas məqsədlərdən biri abidələrin tarixi inkişafını, arxeoloji materialları və sonrakı dəyişiklikləri kompleks şəkildə araşdırmaqdır.
