Azərbaycan iqtisadiyyatında kənd təsərrüfatı strateji əhəmiyyət daşıyan sahələrdən biridir. Ərzaq təhlükəsizliyinin təmin edilməsi, regionlarda məşğulluğun artırılması və qeyri-neft sektorunun inkişafı baxımından bu sahəyə xüsusi diqqət yetirilir. Bununla belə, rəsmi statistik göstəricilər maraqlı bir paradoksu ortaya qoyur: ölkədə ən çox insanın çalışdığı sahə məhz kənd təsərrüfatı olsa da, onun ümumi daxili məhsuldakı (ÜDM) payı kifayət qədər aşağıdır.
Bəs bunun səbəbi nədir? Niyə 1,7 milyondan çox insanın çalışdığı sektor iqtisadiyyata gözlənilən qədər dəyər qatmır?
Azpost.info bu rəqəmləri araşdırıb. Mütəxəssislər bunun arxasında əmək məhsuldarlığının aşağı olması, qeyri-formal məşğulluq, texnologiya çatışmazlığı və kəndlərdən gənclərin köçü kimi problemlərin dayandığını bildirirlər.
Hər üç məşğul şəxsdən biri kənd təsərrüfatında işləyir
Rəsmi statistikaya görə, Azərbaycanda kənd təsərrüfatı sektorunda 1 milyon 782 min nəfər çalışır. Bu, ölkədə məşğul əhalinin 35,4 faizini təşkil edir və kənd təsərrüfatını işçi sayı baxımından ən böyük sektora çevirir.
Lakin iqtisadi göstəricilər fərqli mənzərə yaradır. Sektorun ölkənin ümumi ÜDM-də payı cəmi 5,9 faiz, qeyri-neft ÜDM-ində isə 8,3 faiz təşkil edir. İl ərzində kənd təsərrüfatında yaradılan iqtisadi dəyər təxminən 7 milyard 616 milyon manat səviyyəsində qiymətləndirilir.
Əmək məhsuldarlığı ölkə üzrə orta göstəricidən 6 dəfə aşağıdır
Ən diqqətçəkən məqamlardan biri əmək məhsuldarlığıdır. Azərbaycan iqtisadiyyatında bir işçi il ərzində orta hesabla 25 min 671 manat əlavə dəyər yaradır. Kənd təsərrüfatında isə bu göstərici cəmi 4 min 273 manatdır. Başqa sözlə, aqrar sektorda bir işçinin yaratdığı iqtisadi dəyər ölkə üzrə orta göstəricidən təxminən 6 dəfə azdır.
Bu da sektorun yüksək məşğulluğa baxmayaraq iqtisadiyyata niyə az töhfə verdiyini izah edən əsas səbəblərdən biridir.
Problem təkcə məhsuldarlıq deyil
Ekspertlər hesab edirlər ki, aşağı məhsuldarlığın əsas səbəblərindən biri istehsalın hələ də əsasən xammal üzərində qurulmasıdır. Azərbaycanda istehsal olunan kənd təsərrüfatı məhsullarının əhəmiyyətli hissəsi emal edilmədən bazara çıxarılır. Halbuki inkişaf etmiş ölkələrdə əsas gəlir xammaldan deyil, onun emalı nəticəsində yaranan yüksək əlavə dəyərdən əldə olunur. Meyvə, tərəvəz, süd və ət məhsullarının emal sənayesinin genişləndirilməsi kənd təsərrüfatının iqtisadi səmərəliliyini əhəmiyyətli dərəcədə artıra bilər.
Rəsmi müqavilə ilə işləyənlərin sayı çox azdır
Sahənin digər mühüm problemi qeyri-formal məşğulluqdur. Kənd təsərrüfatında çalışan 1,7 milyondan çox insanın böyük hissəsi ailə təsərrüfatlarında və ya öz pay torpaqlarında fəaliyyət göstərir. Rəsmi əmək müqaviləsi ilə işləyənlərin payı isə ölkədəki ümumi muzdlu işçilərin cəmi 2–3 faizi səviyyəsindədir. Bu isə minlərlə insanın sosial sığorta, pensiya və digər əmək hüquqlarından tam yararlana bilməməsi deməkdir.
Gənclər kənd təsərrüfatından uzaqlaşır
Mütəxəssislərin diqqət çəkdiyi digər problem sektorun getdikcə yaşlanmasıdır. Ağır fiziki əmək, mövsümi gəlirlər və aşağı qazanc səbəbindən gənclər kənd təsərrüfatında işləməyə maraq göstərmirlər. Onların əksəriyyəti xidmət sektoru, tikinti, sənaye və ya xaricdə işləməyi üstün tutur. Nəticədə kənd təsərrüfatında çalışan insanların orta yaşı artır və gələcəkdə kadr çatışmazlığı riski böyüyür.
Texnologiya və ixtisaslı kadr çatışmır
Ekspertlərin fikrincə, müasir aqrar texnologiyaların tətbiqi hələ də istənilən səviyyədə deyil. Bir çox təsərrüfatlarda əl əməyindən geniş istifadə olunur. Suvarma sistemlərini, torpaq analizini, ağıllı kənd təsərrüfatı texnologiyalarını və rəqəmsal idarəetməni bilən aqronom, mühəndis və digər mütəxəssislərin sayı kifayət qədər deyil.
İxtisaslı gənclərin böyük hissəsi daha yüksək maaş təklif edən neft, tikinti və xidmət sektorunu seçir.
Problemlərin həlli üçün nə lazımdır?
İqtisadçılar hesab edirlər ki, kənd təsərrüfatında məhsuldarlığın artırılması üçün bir neçə istiqamətdə islahatlar vacibdir:
kənd təsərrüfatının rəqəmsallaşdırılması və mexanikləşdirilməsi;
emal sənayesinin genişləndirilməsi;
aqrar təhsil və peşə hazırlığının gücləndirilməsi;
rəsmi məşğulluğun artırılması və sosial sığortanın genişləndirilməsi;
gənclərin kənd təsərrüfatına cəlbi üçün maliyyə və vergi stimullarının tətbiqi.
Mütəxəssislər hesab edirlər ki, bu addımlar atılarsa, kənd təsərrüfatı təkcə məşğulluq baxımından deyil, həm də iqtisadi dəyər yaratmaq baxımından ölkənin aparıcı sahələrindən birinə çevrilə bilər. Hazırkı statistik göstəricilər isə göstərir ki, sektorun potensialı böyük olsa da, ondan tam istifadə etmək üçün struktur problemlərinin həlli əsas şərtdir.
Samir Abdulla
