ABŞ-la altı ay davam edən dövri hərbi əməliyyatlardan sonra İran Yaxın Şərqdəki Amerika qüvvələrinə və müttəfiqlərinə zərər vurmaq qabiliyyətinə daha çox əmin olub.
ABŞ kəşfiyyatının yeni qiymətləndirmələri göstərir ki, Tehran münaqişəni daha bir neçə ay davam etdirməyin mümkün olduğunu düşünür və onun genişləndirilməsi variantlarını nəzərdən keçirir.
Azpost.info bildirir ki, bu barədə The New York Times qəzetinin məqaləsində deyilir.
Kəşfiyyat hesabatları ilə tanış olan ABŞ rəsmilərinin sözlərinə görə, İran rəhbərliyi indi həm öz hərbi imkanlarını, həm də Amerikanın gücünün hüdudlarını daha yaxşı anlayır. Bu əminlik Vaşinqtonda belə narahatlıq yaradır ki, yenidən başlayan döyüşlərin bir neçə həftəsindən sonra Tehran daha geniş eskalasiyaya gedə bilər.
Dəyişikliklər artıq döyüş meydanında da görünür. Son bir həftə ərzində İran Hörmüz boğazında gəmiçiliyə və regiondakı Amerika qüvvələrinə hücum edib. Buna cavab olaraq ABŞ İran ərazisinə zərbələr endirib. Nəticədə hərbçilər və mülki şəxslər həlak olublar.
Son zərbə mübadiləsi hələlik nisbətən məhdud olaraq qalır. Lakin kəşfiyyat məlumatlarını araşdıran rəsmilər bildirirlər ki, İranın sərt rəhbərliyi daha genişmiqyaslı qarşıdurma imkanını nəzərdən keçirə bilər.
Qiymətləndirmələrə görə, müharibəyə son qoyacaq hərtərəfli razılaşmanı hazırda təsəvvür etmək çətindir. ABŞ rəsmiləri Tehranın ciddi güzəştlərə hazırlaşdığına dair demək olar ki, heç bir əlamət görmürlər. Onlardan bəziləri hesab edir ki, İran üçün münaqişənin uzanması və Konqresə aralıq seçkilər ərəfəsində ABŞ Prezidenti Donald Trampın siyasi problemlərinin artması sərfəlidir.
Trampın özü də hazırda danışıqlara can atmır. Bunun əvəzinə o, iqtisadi təzyiqin sonda İranı əvvəlcə Hörmüz boğazı məsələsində, daha sonra isə, ola bilsin, nüvə proqramı ilə bağlı güzəştlərə getməyə məcbur edəcəyini bildirir.
Lakin ABŞ rəsmiləri hesab edirlər ki, yaxın perspektivdə yeni sanksiyalar əks nəticə verə və İranı daha da eskalasiyaya sövq edə bilər.
Amerika hakimiyyətinin fikrincə, Tehran tezliklə iyul ayında istifadə etdiyi bəzi taktikaları təkrarlaya bilər. Həmin vaxt İran Yaxın Şərq boyunca Amerika hərbi bazalarına hücum etmiş, İordaniyada üç amerikalının ölümünə səbəb olmuş, Hörmüz boğazında gəmiçiliyə zərbələr endirmiş, həmçinin Küveyt və digər yerlərdə infrastrukturu hədəfə almışdı.
Vaşinqton İranın kiberməkandakı fəaliyyətini də diqqətlə izləyir.
ABŞ rəsmiləri hesab edirlər ki, İranla əlaqəli hakerlər iyulun sonunda 100-dən çox Amerika su təchizatı sisteminə qarşı kiberhücumların arxasında böyük ehtimalla dayanıb. Məlum hücumların heç biri içməli suyun təhlükəli hala gəlməsinə səbəb olmayıb. Lakin bəzi insidentlər sistemlərin işində fasilələr yaradıb. Ayrı-ayrı hallarda mütəxəssislərin əl ilə müdaxiləsi tələb olunub və suyun ehtiyat tədbiri kimi qaynadılması barədə tövsiyələr verilib.
Hazırkı və keçmiş ABŞ rəsmilərinin sözlərinə görə, İranlı hakerlər ölkənin neft-qaz infrastrukturuna da maraq göstəriblər. Halbuki belə sistemlər adətən sındırılması daha çətin olan obyektlər hesab edilir. Bununla belə, hakerlərin hər hansı enerji infrastrukturuna faktiki daxil olub-olmadığı hələ aydın deyil.
İranlı haker qruplarının müharibənin əvvəlində itirdikləri imkanlarını bərpa etdiklərinə dair əlamətlər var.
Kiberhücumlar ciddi fiziki zərərə səbəb olmasa belə, keçmiş kəşfiyyat əməkdaşları və təhlükəsizlik mütəxəssisləri hesab edirlər ki, Tehran bunları ABŞ əhalisi arasında narahatlığı artırmaq və artıq populyar olmayan müharibəyə dəstəyi zəiflətmək üçün səmərəli vasitə kimi qiymətləndirə bilər.
İranlı haker qruplarını izləyən, ABŞ hökumətinin kibertəhlükəsizlik sahəsində keçmiş podratçısı Aleks Orlean bildirib ki, İranın kiberhücum operatorları, ehtimal ki, özlərini daha inamlı hiss edirlər. “Belə hücumlar Amerika ictimaiyyətini ciddi şəkildə narahat edə bilməsə belə, onlar yenə də hazırkı administrasiyanın bu münaqişəni necə apardığına dair daxili səbrin tükənməsinə yönəlmiş daha geniş cəhdin bir hissəsi ola bilər”, – deyə o bildirib.
ABŞ vitse-prezidenti Cey Di Vens də cümə axşamı İranın ABŞ-da normal həyatı pozmaq cəhdlərini, ehtimal ki, davam etdirəcəyini etiraf edib. Lakin o, təhlükənin miqyasını kiçildib.
“İranın amerikalıların gündəlik həyatını pozmaq qabiliyyətindən danışsaq, məncə, bu qabiliyyət kifayət qədər məhduddur. Sıfır deyil, amma kifayət qədər məhduddur. Məni digər aktorların kiberhücumları daha çox narahat edərdi”, – deyə Vens bildirib.
ABŞ və İsrail qüvvələri fevralın 28-də müharibəyə başlayanda Tramp sürətli və qəti qələbə proqnozlaşdırmışdı. Altı ay sonra administrasiyanın tənqidçiləri bildirirlər ki, Vaşinqton İranın hərbi və iqtisadi təzyiqə tab gətirmək qabiliyyətini düzgün qiymətləndirməyib.
Koloradodan olan demokrat və Nümayəndələr Palatasının Kəşfiyyat Komitəsinin üzvü Ceyson Krou bildirib ki, Tehran, görünür, özünü getdikcə daha inamlı hiss edir. “İranlılar vəziyyətlərini kifayət qədər inamla qiymətləndirirlər. Onlar ciddi zərər görüblər, amma bu, həmişə onların sisteminin bir hissəsi olub. Onlar zərbələrə tab gətirə bildiklərini anlayırlar və daha uzunmüddətli oyun oynayırlar”, – deyə Krou bildirib.
O, məxfi qiymətləndirmələri birbaşa müzakirə etməkdən imtina edib. Lakin onun fikrincə, İranın təzyiq rıçaqlarını artıran bir neçə amili qeyd edib.
Krounun sözlərinə görə, əvvəllər daxili rəqabətlə parçalanmış İran rəhbərliyi indi daha çox həmrəy olub, daxili müxalifət isə böyük ölçüdə yatırılıb. Bundan əlavə, aylarla davam edən hücumlara baxmayaraq, Tehran hələ də əhəmiyyətli raket və pilotsuz uçuş aparatı ehtiyatlarına malikdir.
Xüsusilə mühüm amil isə müharibədən əvvəl dünya neftinin təxminən beşdə birinin keçdiyi su yolu olan Hörmüz boğazıdır. “Onlar həmişə bilirdilər ki, boğaz danışıqlarda mühüm kozırdır. Amma indi bunun onlara hansı təzyiq rıçaqları verdiyini daha da yaxşı anlayıblar”, – deyə Krou bildirib.
Kəşfiyyat qiymətləndirmələri barədə məlumat alan ABŞ rəsmiləri də bildirirlər ki, Tehran Amerikanın silah ehtiyatlarının azalması səbəbindən daha bir böyük zərbə dalğasına tab gətirməyin ABŞ üçün çətin olacağını düşünə bilər.
Belə təsəvvür İranı münaqişəni davam etdirməyə sövq edə bilər.
Hazırkı və keçmiş ABŞ rəsmiləri bildirirlər ki, Tehranın müharibəni ən azı Konqresə aralıq seçkilərə qədər davam etdirmək niyyətinə dair əlamətlər var. Güman edilir ki, İran rəhbərliyi müharibənin və Hörmüz boğazından gəmiçiliyin pozulması nəticəsində benzinin bahalaşmasının Tramp və Respublikaçılar Partiyasına siyasi zərər vuracağına ümid edir.
“İranlılar hesab edirlər ki, onların təzyiq rıçaqları maksimum səviyyədədir. Ona görə də onların nöqteyi-nəzərindən prezidentə problem yaratmağa davam etməmək üçün nə səbəb var?” – deyə Nyu-Cersi ştatından olan demokrat və Kəşfiyyat Komitəsinin üzvü Coş Qotthaymer bildirib.
İranın hərbi vasitələrdən başqa digər təzyiq alətləri də var.
ABŞ rəsmiləri Tehranın ABŞ-dakı siyasi müzakirələrə yenidən təsir göstərməyə çalışdığına dair əlamətlər görürlər. Bu, 2020 və 2024-cü illərdə prezident seçkiləri zamanı müşahidə olunan müdaxilə praktikasının davamıdır.
Meta şirkəti ötən həftə İranda yaradılmış və ABŞ siyasətinə həsr olunmuş kiçik Facebook və Instagram hesabları şəbəkəsini sildiyini açıqlayıb. Materialların bir hissəsi süni intellektin köməyi ilə hazırlanmışdı. Meta-nın məlumatına görə, hesablar “respublikaçılara qarşı fikirləri” təbliğ edirdi.
Təhdidlərin təhlili ilə məşğul olan Alethea şirkəti də müəyyən edib ki, İran dövlət mediası iki həftə ərzində fars dilində Tramp və aralıq seçkilərin eyni vaxtda xatırlandığı 1200-dən çox material yayımlayıb. Şirkətin təhlilinə əsasən, əsas mesaj müharibənin prezident üçün siyasi problemə çevrildiyi idi.
Qotthaymer əvvəlcə müharibəni dəstəkləmiş olsa da, bildirib ki, Tramp administrasiyası hələlik onun başa çatdırılması üçün aydın strategiya formalaşdıra bilməyib. Onun sözlərinə görə, İran hökuməti ölkəyə vurulan zərərə baxmayaraq, hələ də həm hərbi zərbələrə, həm də iqtisadi sanksiyalara tab gətirə bilir. “İran hökuməti öz xalqının əzablarına o qədər də əhəmiyyət vermədiyi üçün həm sərt iqtisadi sanksiyalara, həm də hərbi bombardmanlara tab gətirə bilib”, – deyə o bildirib.
ABŞ kəşfiyyatının formalaşmaqda olan mənzərəsi göstərir ki, təzyiqə tab gətirmək qabiliyyətinin özü Tehranın özünəinam mənbəyinə çevrilib.
Aylarla davam edən zərbələr, sanksiyalar və hərbi itkilərdən sonra İran rəhbərliyi, görünür, ABŞ-ın ən həssas nöqtələrini müəyyən edib: regiondakı hərbi bazalar, beynəlxalq gəmiçilik, Amerika infrastrukturu, ölkə daxilində ictimai rəy və Hörmüz boğazında fasilələrlə bağlı iqtisadi təzyiq.
Bu, İranın bütün hərbi sahələrdə gücləndiyi anlamına gəlmir. Ölkə ağır itkilər verib və böyük iqtisadi təzyiq altında qalır. Lakin ABŞ rəsmiləri getdikcə daha çox hesab edirlər ki, Tehran hazırda döyüş meydanını müharibənin əvvəlindən daha yaxşı anlayır və sürətli kompromislərə getmək üçün daha az səbəb görür.
Məhz belə bir hesablamanın münaqişənin növbəti mərhələsini daha təhlükəli edə biləcəyi bildirilir.
Müharibənin altı ayı İranı razılaşmaya sövq etmək əvəzinə, onun rəhbərliyini ölkənin Amerika təzyiqinə tab gətirə, münaqişəni uzada və ABŞ üçün siyasi və iqtisadi xərclərin artmasını gözləyə biləcəyinə inandırmış ola bilər.
