Vaşinqton görüşündən sonra Zəngəzur dəhlizi artıq yalnız Azərbaycanla Naxçıvanı birləşdirəcək nəqliyyat xətti kimi təqdim olunmur. Prezident İlham Əliyevin son açıqlamalarından görünən odur ki, Bakının hesablaması daha böyük coğrafiyanı əhatə edir: Azərbaycan öz ərazisini Şərqlə Qərb, Şimalla Cənub arasında yük axınlarının toplandığı əsas logistika mərkəzlərindən birinə çevirmək istəyir.
Bu baxımdan Zəngəzur marşrutunun açılması Azərbaycanın nəqliyyat siyasətində son nöqtə deyil, əksinə, yeni mərhələnin başlanğıcıdır.
Azərbaycanın əsas hədəfi nədir?
Prezident İlham Əliyev Zəngəzur dəhlizinin ilkin mərhələdə 15 milyon ton yük dövriyyəsi potensialına malik olacağını bildirib. Daha əvvəlki müsahibələrində isə dövlət başçısı bu marşrutun həm Şərq-Qərb, həm də Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizlərinin bir hissəsinə çevrilə biləcəyini vurğulayıb.
Bu rəqəm sadəcə dəmir yolunun yükdaşıma qabiliyyətini ifadə etmir.
15 milyon ton o deməkdir ki, Azərbaycan gələcəkdə yalnız tranzit ölkə olmaqla kifayətlənməyərək yükün toplandığı, çeşidləndiyi, saxlanıldığı və başqa istiqamətlərə yönləndirildiyi logistika mərkəzinə çevrilmək istəyir.
Burada Azərbaycanın son illərdə yaratdığı infrastruktur xüsusi əhəmiyyət qazanır. Ələt Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanının genişləndirilməsi, Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu, avtomobil yolları, hava limanları və digər logistika imkanları Zəngəzur xətti ilə birlikdə vahid sistem yarada bilər. Prezident də Azərbaycanın nəqliyyat infrastrukturunu artıq beynəlxalq tranzitin əsas elementlərindən biri kimi təqdim edir.
Naxçıvan niyə bu planın mərkəzindədir?
Zəngəzur dəhlizinin Azərbaycan üçün siyasi əhəmiyyəti aydındır: ölkənin əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında birbaşa quru əlaqəsi yaranacaq. Amma iqtisadi baxımdan daha maraqlı məqam bundan sonrakıdır.
Naxçıvan coğrafi baxımdan Türkiyə, İran və Azərbaycan arasında mühüm qovşaqdır. Zəngəzur xətti fəaliyyətə başladıqdan sonra Azərbaycandan Naxçıvana, oradan isə Türkiyəyə və İran istiqamətində yük daşımalarının alternativ marşrutları formalaşa bilər.
İlham Əliyevin müsahibələrində də bu məqam xüsusi vurğulanır: Zəngəzur xətti Naxçıvanı yalnız Azərbaycanın əsas hissəsi ilə birləşdirməyəcək, həm də Şimal-Cənub və Şərq-Qərb marşrutlarına yeni bağlantı verəcək. Beləliklə, Naxçıvanın iqtisadi rolunda ciddi dəyişiklik baş verə bilər.
Bu gün Naxçıvan coğrafi baxımdan Azərbaycanın əsas iqtisadi məkanından ayrı vəziyyətdədir. Sabah isə həmin coğrafi xüsusiyyət onun üstünlüyünə çevrilə bilər.
Azərbaycan tranzitdən daha çox nə qazanmaq istəyir?
Əsas sual budur.
Sadəcə hər ton yükdən tranzit haqqı almaq Azərbaycanın iqtisadi strategiyası üçün kifayət qədər böyük gəlir modeli deyil. Əsas qazanc yük axınının ətrafında yeni biznes ekosisteminin formalaşması ola bilər.
Logistika mərkəzləri, anbarlar, gömrük terminalları, yükdaşıma şirkətləri, sığorta, bank xidmətləri, təmir və texniki xidmət, qablaşdırma, sənaye parkları və digər xidmət sahələri tranzit marşrutunun yaratdığı iqtisadi imkanlardan yararlana bilər.
Başqa sözlə, Azərbaycanın hesablaması belə görünür: Yük Azərbaycandan keçir, yük Azərbaycanda dayanır, xidmət Azərbaycanda göstərilir: Əlavə dəyər Azərbaycanda yaranır.
Əsl iqtisadi dividend məhz burada formalaşır.
Vaşinqton amili nəyi dəyişdi?
Vaşinqton razılaşmalarından sonra Zəngəzur marşrutunun beynəlxalq əhəmiyyəti daha da artıb. Prezident İlham Əliyev TRIPP layihəsini Orta Dəhlizin yeni qolu kimi təqdim edir və Zəngəzur istiqamətinin Avrasiya yükdaşımalarında əlavə imkan yaradacağını bildirir.
Burada ABŞ faktorunun ayrıca əhəmiyyəti var. Çünki layihənin ətrafında yalnız Azərbaycan və Ermənistanın münasibətləri deyil, Türkiyə, Mərkəzi Asiya, Avropa və ABŞ-ın iqtisadi maraqları da formalaşır. Bu isə Zəngəzur marşrutunu sırf regional layihə olmaqdan çıxarıb daha geniş Avrasiya logistika layihəsinə çevirir.
Azərbaycanın hesablaması da məhz bundan sonra dəyişə bilər: marşrutun təhlükəsizliyi və beynəlxalq təminatları nə qədər güclü olarsa, böyük logistika və investisiya şirkətlərinin bu xəttə marağı bir o qədər arta bilər.
Ermənistan üçün də iqtisadi imkan yaranır
Zəngəzur layihəsinə yalnız Azərbaycanın qazancı kimi baxmaq düzgün olmaz.
Ermənistan bu marşrutdan tranzit ölkə kimi istifadə etməklə yeni gəlir mənbəyi əldə edə bilər. Ermənistanın coğrafi mövqeyi onu Cənubi Qafqazın nəqliyyat sistemində daha aktiv iştirakçıya çevirə bilər. Burada əsas məsələ siyasi rəqabətdən iqtisadi qarşılıqlı asılılığa keçiddir.
Əgər dəhliz işləyərsə, marşrut üzərində yerləşən ölkələrin maraqları bir-birinə bağlanacaq. Bu isə sülh prosesinin iqtisadi dayaqlarını da gücləndirə bilər.
Növbəti mərhələ nəqliyyatdan enerjiyə keçə bilər
Azərbaycanın planını yalnız dəmir yolu və avtomobil yolu ilə məhdudlaşdırmaq da doğru olmaz.
Prezident son çıxışlarında nəqliyyatla yanaşı rəqəmsal kommunikasiya və enerji bağlantılarının da regional inteqrasiyada rolunu vurğulayır. Azərbaycan Mərkəzi Asiya ilə Xəzər üzərindən rəqəmsal və enerji bağlantılarını inkişaf etdirməyə çalışır. Bu baxımdan gələcəkdə Zəngəzur marşrutuna yalnız “dəmir yolu” kimi deyil, nəqliyyat, enerji, rəqəmsal kommunikasiya xətti kimi baxmaq mümkündür.
Bu, Azərbaycanın son illərdə formalaşdırdığı daha geniş strategiyaya uyğundur: ölkə öz coğrafi mövqeyini yalnız neft-qaz ixracı üçün deyil, müxtəlif kommunikasiya və logistika xətlərinin kəsişmə nöqtəsi kimi istifadə etməyə çalışır.
Azərbaycanın qarşısında hansı risklər var?
Layihənin perspektivi böyük olsa da, avtomatik olaraq böyük gəlir demək deyil.
Birinci məsələ real yük həcmidir. 15 milyon tonluq potensialın reallaşması üçün Mərkəzi Asiya, Çin, Türkiyə və Avropa arasında yük axınının davamlı artması lazımdır.
İkinci məsələ tariflər və rəqabətdir. Azərbaycan marşrutunun Gürcüstan üzərindən mövcud Orta Dəhlizlə, İran üzərindən Şimal-Cənub xətti ilə və digər alternativlərlə rəqabət aparması mümkündür.
Üçüncü məsələ siyasi sabitlik və təhlükəsizlikdir. Böyük logistika şirkəti üçün ən vacib məsələ yükün vaxtında və təhlükəsiz çatdırılmasıdır.
Dördüncü məsələ isə Azərbaycanın tranzitdən əldə etdiyi gəliri daxili iqtisadiyyata nə qədər effektiv çevirə bilməsidir.
Əsas nəticə: Zəngəzur dəhlizi yol deyil, iqtisadi platformadır
Prezident İlham Əliyevin son açıqlamalarını bir-biri ilə əlaqələndirdikdə Azərbaycanın Zəngəzur layihəsinə yanaşması daha aydın görünür. Məsələ yalnız Naxçıvana yol açmaq deyil. Məqsəd Azərbaycanı Şərq-Qərb və Şimal-Cənub marşrutlarının kəsişdiyi, yük axınlarının toplandığı və həmin yükə xidmət göstərən iqtisadi mərkəzə çevirməkdir.
Vaşinqtondan sonra Zəngəzur dəhlizinin əhəmiyyəti də məhz burada artır.
Əgər layihə nəzərdə tutulan formada reallaşarsa, Azərbaycanın növbəti iqtisadi mərhələsində neft və qazdan əldə olunan gəlirlər qədər tranzit, logistika, xidmət və regional ticarət imkanlarının da çəkisi arta bilər.
Bu mənada Zəngəzur dəhlizi Azərbaycanın son illərdə qurduğu infrastrukturun “son halqası” yox, yeni iqtisadi modelin başlanğıc nöqtəsi ola bilər.
“Analitik” Təhlil Mərkəzi
