Rusiyanın rolunun zəifləməsi fonunda Mərkəzi Asiya yeni iqtisadi tərəfdaşlar axtarır. Səudiyyə Ərəbistanı isə Qazaxıstana, Tacikstana və Türkmənistana sərmayələr qoymaqla İranı regiondan sıxışdırmağa cəhd edir. Bu isə Mərkəzi Asiyanı Əl-Riyad və Tehran arasında geopolitik münaqişənin meydanına çevirir.
Bununla bağlı “Al Jazeera”nın təhlilində deyilir.
Azpost.info təhlil yazınısı qısa ixtisarla oxucularına təqdim edir:
**
SSRİ dağıldıqdan sonra, 1990-cı illərin əvvələrində Ər-Riyad tərəddüd etmədən müsəlman regionunda öz dini təsirini genişləndirmək üçün Mərkəzi Asiya ölkələri ilə yaxınlaşmaq xətti götürdü. Bu, SSRİ-nin on illər davam edən ateist siyasətinin fonunda aktual idi. Odur ki, ilk illər Səudiyyənin gəlişi məscidlərin tikilməsi, dini məktəblərin qurulması, islam təhslinin maliyyələşdirilməsi və xeyriyyə təşkilatlarının qurulması ilə yaddaqalan oldu.
Zaman keçdikcə Səudiyyə Krallığının region ölkələri ilə münasibətləri çoxşaxəli xarakter almağa başladı.
Son illərdə iqtisadi əməkdaşlıq xətti sürətlə inkişaf edir. Xüsusən 2017-ci ildə Məhəmməd ibn Salman varis elan olunduqdan sonra o, Krallığı İrana qarşı regionun mərkəzi dövləti etmək barədə qərar verdi. Krallıq Tacikstana və Qazaxıstana fəal şəkildə sərmayə qoyur, Çinin “bir qurşaq, bir yol” layihəsinə investisiya qoymaqla orada mühüm yer tutmağa, İranın bu layihədə aparıcı rol almamasına çalışır.
İyul ayında Qazaxıstan prezidenit Kasım Jomart Tokayev Ər-Riyada səfər etdi. Astana üçün sərmayə mənbəyi kimi mühüm rol oynayan Səudiyyə də bu ölkənin təbii ressurslarının istismarında maraqlıdır. Ölkənin sürətlə inkişaf edən Çin bazarına yaxın olması səudiyyə biznesmenləri üçün gözəl sərmayə imkanları açır.
Bundan başqa Səudiyyə İranla sərhəddə yerləşən Türkmənistanla əməkdaşlıq edir. Ər-Riyad türkmən qazını Hindistana nəql edəcək Türkmənistan-Əfqanıstan-Pakistan-Hindistan (TAPİ) kəmərinin tikintisini maliyyələşdirib.
Tacikstana gəlincə, bu ölkənin İranla olan fikir ayrılığı Düşənbəni Səudiyyə ilə daha sıx əlaqələr qurmağa vadar edib. Səudiyyə tez-tələsik Tacikstanın bir neçə infrasturktur layihələrini -su elektrik stansiyalarını maliyyələşdirdi, sosial proqramları dəstəklədi. Bundan başqa İslam İnkişaf Bankı ölkənin cənub hissəsində yeni magistral yolun tikintisi üçün lazımi maliyyə ayırdı. Bunun əvəzində Ər-Riyad İranla dil və mədəni yaxınlığı olan bu ölkədə Tehranın nufuzuna qarşı güc qoymaq şansı əldə etdi.
Tezliklə münasibətlər siyasi müstəviyə keçdi: Ər-Riyad 2015-ci ildə Düşənbəni özünün yaratdığı antiterror koalisiyasına üzv olmağa inandıra bildi.
Anti-Rusiya sanksiyaları fonunda Səudiyyə Ərəbistanının sərmayə resursları neft qiymətlərinin “oynaması” ilə bağlı problemlər yaşayan Mərkəzi Asiya ölkələrinin inkişafını dəstəkləmək üçün gözəl imkandır. Bu ölkələr iqtisadiyyatlarını diversifikasiya etməli, öz resurslarına söykənərək neft və qazın rolunu aşağı salmalıdır.
Səudiyyə Krallığına gəlincə, regiona təklif etdiyi iqtisadi imkanlara baxmayaraq İranla rəqabət onun fəaliyyətində aparıcı motiv olaraq qalır.
İrana qarşı güc balansı
İranın Şanxay Əməkdşalıq Təşkilatına üzvlüyü Tehrana öz nufuzunu Mərkəzi Asiyada və Əfqanıstanda genişləndirmək imkanları yaradır. İran Mərkəzi Asiya ölkələrinə çoxlu qiymətli aktivlər- regional iqtisadi dəhlizlər, həmçinin enerji və texnologiya ötürülməsi üçün infrastruktur təqdim edib. Bu baxımdan qeyd etmək olar ki, İranın Mərkəzi Asiyada iqtisadi nufuzunun simvollarından Tacikstandakı Sanqtudin su -elektrik stansiyasıdır. Bu SES İran şirkətləri tərəfindən tikilib və idarə olunur.
Qazaxıstanda 2014-cü ildə Cənubi-Xəzər dəmir yolunun açılması ilə İranla ticarətin həcmi artıb. Qırğızsıtnda tərəflər 2016-cı ildə 10 il müddətinə əməkdaşlıq sazişi imzalayıblar. İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatının sentyabrdakı sammitində İran Türkmənistan və Azərbaycanla qaz mübadiəsi sazişi imzalayıb. Bu sazişə görə, Aşqabad hər il İrana Bakıdan keçməklə 1,5-2 milyard kubmetr qaz ixrac edəcək
