Okeanın minlərlə metr dərinliyində, günəş işığının heç vaxt çatmadığı, temperaturun sıfıra yaxın olduğu və təzyiqin yüzlərlə atmosferi keçdiyi bir aləm mövcuddur. Uzun illər alimlər hesab edirdilər ki, belə mühitdə oksigen yalnız səthdən axınlarla daşına bilər və yerli istehsal mümkün deyil.
Azpost.info “Astronomiya” jurnalına istinadən bildirir ki, lakin son müşahidələr göstərir ki, bəzi dərin dəniz sahələrində oksigenin miqdarı gözləniləndən artıqdır və bu artımı təkcə okean cərəyanları ilə izah etmək çətindir. Bu ziddiyyət alimləri yeni bir anlayışla tanış etdi: “qaranlıq oksigen”.
Bu fenomen xüsusilə Clarion-Clipperton zonası kimi dərin okean düzənliklərində qeydə alınıb. Həmin ərazilərdə dəniz dibini minlərlə qara, yumru daş – polimetal nodullar örtür. Bu daşlar milyon illər ərzində yavaş-yavaş formalaşmış, tərkibində manqan, dəmir, nikel və kobalt kimi metallar toplanmış təbii minerallardır. İlk baxışda adi çınqıl təsiri bağışlasalar da, onların səthində mürəkkəb kimyəvi və elektrik prosesləri baş verir.
Tədqiqatlar göstərir ki, bu minerallar arasında yaranan potensial fərqi mikroskopik təbii batareya effekti yarada bilər. Bu zəif elektrik gərginliyi su molekullarını parçalamağa, yəni elektroliz prosesini başlatmağa qadirdir. Nəticədə H₂ və O₂ ayrılır və beləliklə, heç bir fotosintez olmadan oksigen əmələ gəlir. Bu səbəbdən alimlər bu oksigeni qaranlıq adlandırırlar, çünki onun yaranması işıqdan asılı deyil.
Bu kəşf okean ekologiyası haqqında təsəvvürlərimizi dəyişir. Əgər dəniz dibində oksigen yerli şəkildə istehsal olunursa, deməli, dərinliklərdə yaşayan bakteriyalar, süngərlər və digər canlılar düşündüyümüzdən daha müstəqil enerji mənbəyinə malik ola bilər. Bu isə həmin ekosistemlərin sadəcə səthdən gələn qidalanmaya bağlı olmadığını göstərir. Başqa sözlə, okeanın ən qaranlıq zonaları belə kimyəvi cəhətdən canlı ola bilər.
Məsələnin daha geniş mənası isə astrobiologiya ilə bağlıdır. Əgər oksigen yalnız bitkilərin fotosintezi ilə yaranmırsa, deməli, işıqsız planetlərdə və ya buz altında gizlənmiş okeanlarda da oksigen formalaşa bilər. Bu fikir digər göy cisimlərində həyat axtarışına yeni perspektiv qazandırır və həyat üçün mütləq günəş işığı lazımdır anlayışını zəiflədir.
Bununla belə, qaranlıq oksigen ideyası hələ də müzakirə mərhələsindədir. Bəzi alimlər müşahidə olunan oksigenin sadəcə axınlarla daşındığını, digərləri isə həqiqətən mineralların elektrokimyəvi reaksiya yaratdığını müdafiə edir. Elmi metod isə ehtiyatlı yanaşma tələb edir və əlavə ölçmələr, laboratoriya təcrübələri və uzunmüddətli müşahidələr aparılır.
Beləliklə, okeanın dibində səssizcə uzanan qara daşlar bəlkə də Yer kürəsinin ən maraqlı sirrlərindən birini gizlədir. Onlar işıqsız mühitdə oksigen istehsal edərək həyatın sərhədlərini yenidən müəyyən edə bilər.
