Son 30 ildə Azərbaycan iqtisadiyyatının əsas dayağı neft və qaz sektoru olub. Məhz enerji ixracından əldə edilən milyardlarla dollar ölkənin infrastrukturunun yenilənməsinə, valyuta ehtiyatlarının formalaşmasına və sosial layihələrin maliyyələşdirilməsinə imkan verib.
Lakin dünyada baş verən dəyişikliklər getdikcə daha çox bir sualı aktuallaşdırır: neft erası başa çatarsa, Azərbaycan iqtisadiyyatını nə xilas edəcək?
Dünyada neftə tələbat azalır
Beynəlxalq Enerji Agentliyinin proqnozlarına görə, elektrik avtomobillərinin yayılması, bərpa olunan enerji mənbələrinin inkişafı və karbon emissiyalarının azaldılması siyasəti yaxın onilliklərdə neftə olan tələbatın artımını əhəmiyyətli dərəcədə zəiflədə bilər. Artıq bir çox ölkələr 2035-2040-cı illərdən sonra daxili yanma mühərrikli avtomobillərin satışını məhdudlaşdırmağı planlaşdırır. Avropa İttifaqı, Çin və ABŞ yaşıl enerji layihələrinə yüz milyardlarla dollar sərmayə yatırır.
Bu proses neft hasil edən ölkələr üçün yeni reallıq yaradır.
Bu gün Azərbaycanın ixrac gəlirlərinin böyük hissəsi enerji sektorunun payına düşür. Dövlət büdcəsinin və Dövlət Neft Fondunun gəlirlərində də neft-qaz amili həlledici rol oynayır. Neft qiymətlərinin kəskin enməsi və ya qlobal tələbatın azalması büdcə gəlirlərinin azalması, manata təzyiqin artması, sosial layihələrin maliyyələşməsinin çətinləşməsi, dövlət investisiyalarının azalması, işsizliyin yüksəlməsinə səbəb ola bilər. Məhz buna görə son illərdə iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi məsələsi hökumətin əsas prioritetlərindən biri kimi təqdim olunur.
Bəs Azərbaycanın iqtisadi gələcəyini sığortalayacaq 4 strateji istiqaməti hansıdır?
Tranzit və logistika mərkəzi
Azərbaycanın ən böyük üstünlüklərindən biri coğrafi mövqeyidir. Ölkə Şərqlə Qərbi, Şimalla Cənubu birləşdirən nəqliyyat dəhlizlərinin kəsişməsində yerləşir. Orta Dəhliz layihəsinin əhəmiyyəti son illərdə xüsusilə artıb.
Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı, Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu xətti və ölkə daxilində qurulan müasir avtomobil magistralları tranzit gəlirlərini qeyri-neft sektorunun ən gəlirli sahələrindən birinə çevirir. Çin, Mərkəzi Asiya, Türkiyə və Avropa arasında yük daşımalarının artması Azərbaycanın tranzit gəlirlərini əhəmiyyətli şəkildə yüksəldə bilər.
Hazırda ölkədən keçən konteyner daşımalarının həcmində rekord artım qeydə alınır. Logistika təkcə yükdaşıma rüsumu demək deyil. Bu, yolboyu yüzlərlə xidmət müəssisəsinin, anbar komplekslərinin və terminal infrastrukturunun inkişafı, minlərlə yeni iş yeri deməkdir.
Bir çox ekspertlər hesab edir ki, gələcəkdə logistika sektoru neftdən sonra ölkənin ən mühüm gəlir mənbələrindən birinə çevrilə bilər.
Turizmin perspektivi nə vəd edir?
Azərbaycan turizm potensialından hələ də tam istifadə edə bilməyib. Xəzər sahili, dağ turizmi, qış turizmi, sağlamlıq turizmi, tarixi və mədəni irs obyektləri milyonlarla xarici turist cəlb etmək imkanına malikdir. Xüsusilə Qarabağın yenidən qurulması Şuşa, Laçın, Kəlbəcər və digər bölgələrin yeni turizm mərkəzlərinə çevrilməsi üçün böyük imkan yaradır.
Turizm inkişaf etdikcə yalnız hotellər deyil, restoranlar, nəqliyyat, kənd təsərrüfatı və xidmət sektoru da böyüyür.
“Torpaq və adamlar” -Kənd təsərrüfatı və ərzaq ixracı
Azərbaycanın iqlim müxtəlifliyi nadir üstünlüklərdən biridir. Fındıq, nar, pambıq, üzüm, meyvə-tərəvəz və digər məhsullar dünya bazarlarında rəqabət qabiliyyətinə malikdir. Müasir texnologiyalar və emal sənayesinin inkişafı sayəsində kənd təsərrüfatı gələcəkdə ölkəyə milyardlarla dollar əlavə gəlir gətirə bilər.
Kənd təsərrüfatı Azərbaycan iqtisadiyyatında məşğulluğun ən yüksək olduğu sahədir. Lakin indiyə qədər bu sahə daha çox xammal ixracına söykənirdi. Xilasedici model isə aqro-sənaye zəncirinin qurulmasıdır.
Rəsmi statistikaya görə, qeyri-neft sektorunda aqrar-sənaye ixracı (xüsusən meyvə-tərəvəz, pambıq ipliyi, bitki və heyvan yağları) iki rəqəmli templərlə artır. Məhsulu sadəcə pomidor və ya alma olaraq satmaq deyil, onu emal edib brendləşdirilmiş qida məhsulu (şirələr, konservlər, şərabçılıq) kimi ixrac etmək ölkəyə daxil olan valyutanın həcmini bir neçə dəfə artırır. Azad edilmiş torpaqların suvarma dövriyyəsinə daxil edilməsi bu sahəyə əlavə təkan verir.
Əsas məqsəd xammal deyil, hazır məhsul ixrac etməkdir.
Günəşdən gələn var -dövlət
Paradoksal görünsə də, neftdən sonrakı dövrdə Azərbaycanın xilaskarlarından biri enerji sektoru ola bilər. Xəzər dənizində külək enerjisi potensialı çox yüksək qiymətləndirilir. Günəş enerjisi layihələri də sürətlə genişlənir.
Bir sıra beynəlxalq şirkətlər artıq Azərbaycanda yaşıl enerji layihələrinə sərmayə yatırırlar. Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorunda külək enerjisi potensialı 157 qiqavat səviyyəsində qiymətləndirilir.
Qarabağ, Şərqi Zəngəzur və Naxçıvanın “Yaşıl enerji” zonası elan edilməsi, həmçinin xarici investorlarla (Masdar, ACWA Power və s.) imzalanan nəhəng müqavilələr artıq nəticəsini verir. Qara dənizin dibi ilə çəkilməsi planlaşdırılan kabel vasitəsilə Azərbaycan yaxın gələcəkdə Avropaya xam neft deyil, “təmiz elektrik enerjisi” ixrac edən əsas ölkələrdən biri olacaq.
Gələcəkdə ölkə yalnız neft və qaz deyil, elektrik enerjisi ixracatçısına da çevrilə bilər.
İnformasiya texnologiyaları
Dünyanın ən sürətlə inkişaf edən sektoru məhz texnologiyadır. İsrail, Estoniya və Sinqapur kimi ölkələr təbii sərvətləri olmadan yüksək gəlirli iqtisadiyyat qurmağa nail olublar.
Azərbaycan üçün də proqramlaşdırma, süni intellekt, rəqəmsal xidmətlər və startap ekosisteminin inkişafı böyük potensiala malikdir. Müasir dünyada ən bahalı resurs neft deyil, beyin gücüdür. Azərbaycanın İKT (İnformasiya-Kommunikasiya Texnologiyaları) sektoru son dövrlərdə illik 9%-dən çox böyümə nümayiş etdirir. İKT şirkətləri və frilanserlər üçün tətbiq edilən geniş vergi və gömrük güzəştləri ölkəni regional rəqəmsal mərkəzə (hub) çevirməyi hədəfləyir.
Startap ekosisteminin dəstəklənməsi, proqram təminatı və innovativ xidmətlərin xaricə ixracı fiziki sərhədlərdən və təbii resurslardan asılı olmayan dayanıqlı gəlir mənbəyidir. Bu sahə yüksək maaşlı iş yerləri yaradır və böyük təbii resurslar tələb etmir.
Əsas məsələ insan kapitalıdır
Ekspertlərin əksəriyyəti hesab edir ki, neftdən sonrakı dövrə hazırlığın əsas açarı insan kapitalıdır. Keyfiyyətli təhsil, peşə hazırlığı, innovasiya və sahibkarlığın inkişafı olmadan heç bir sahə iqtisadiyyatın lokomotivinə çevrilə bilməz.
Neft ehtiyatları tükənə bilər, qiymətlər dəyişə bilər. Lakin yaxşı təhsil almış, rəqabət qabiliyyətli insan resursu ölkənin ən etibarlı sərvəti hesab olunur.
Hazırda Azərbaycanın qeyri-neft dövlət büdcəsi gəlirləri 57%-i ötüb ki, bu da “adaptasiya iqtisadiyyatının” işə düşdüyünü göstərir. Dövlət Neft Fondunun malik olduğu təqribən 55 milyard dollardan çox strateji valyuta ehtiyatı Azərbaycana kəskin sarsıntılar yaşamadan bu struktur transformasiyanı (keçidi) tamamlamaq üçün güclü bir “təhlükəsizlik yastığı” təmin edir. Yeganə şərt inhisarçılıqla mübarizəni gücləndirmək və azad rəqabət mühitini tam təmin etməkdir.
Neft erası nə vaxtsa sona çata bilər, lakin bu Azərbaycanın iqtisadi gələcəyinin də sonu demək deyil. Ölkənin strateji mövqeyi, tranzit imkanları, turizm potensialı, kənd təsərrüfatı resursları, yaşıl enerji layihələri və texnologiya sektoru yeni iqtisadi modelin əsas sütunlarına çevrilə bilər.
Əsas sual neftdən sonra nə olacağı deyil. Əsas sual neft gəlirlərinin hələ mövcud olduğu dövrdə gələcək iqtisadiyyatın nə qədər uğurla qurula biləcəyidir.
Samir Abdulla
