İnsanların “vaxt tez keçir” və ya “vaxt çox yavaş gedir” kimi hissləri gündəlik həyatda tez-tez yaşanan psixoloji haldır. Bəzən bir gün çox uzun və yorucu görünür, bəzən isə bir həftə sanki bir neçə saat kimi keçmiş olur.
Azpost.info bildirir ki, son elmi araşdırmalar bu fenomenin təsadüfi olmadığını, beynin məlumat emal mexanizmləri ilə birbaşa bağlı olduğunu göstərir.
Neyroloqlar bildirirlər ki, insan beynində “daxili saat” kimi işləyən tək bir mərkəz yoxdur. Vaxt hissi beynin bir neçə bölgəsinin birlikdə fəaliyyəti nəticəsində formalaşır. Xüsusilə yaddaş, diqqət və emosional vəziyyət bu prosesdə əsas rol oynayır.
Beyin vaxtı necə “ölçür”?
Alimlərin fikrincə, beyin zamanı saniyələrlə deyil, hadisələrin sıxlığı ilə ölçür. Yəni gün ərzində nə qədər çox yeni məlumat qəbul edilirsə, beyin həmin günü bir o qədər “uzun” kimi yadda saxlayır.
Məsələn, yeni bir şəhərə səyahət etmək, ilk dəfə yeni bir işə başlamaq, gərgin və hadisələrlə dolu gün keçirmək. Bu hallarda beyin daha çox “yaddaş izi” yaradır və nəticədə həmin gün geriyə baxanda daha uzun görünür. Əksinə, rutin həyat – eyni yollardan keçmək, eyni işləri görmək – beynə az yeni informasiya verir. Bu zaman yaddaşda daha az detal formalaşır və günlər “sürətlə keçmiş kimi” hiss olunur.
Stress və emosiyalar vaxt hissini dəyişir?
Araşdırmalar göstərir ki, stress hormonu olan kortizol vaxt qavrayışına ciddi təsir edir. Yüksək stress vəziyyətində beyin daha çox detalları emal etməyə başlayır və insanlara zamanın yavaşladığı hissini yaradır. Məsələn, təhlükəli vəziyyətlərdə – qəza anı, qorxu və ya güclü həyəcan zamanı – bir neçə saniyə insanlara sanki daha uzun müddət kimi görünə bilər. Bunun səbəbi beynin “həyatda qalma rejimi”nə keçməsidir. Bu rejimdə daha çox informasiya analiz edilir və diqqət maksimum səviyyəyə yüksəlir.
“Yaddaş vaxtı” və “real vaxt” fərqi
Neyroloqlar iki fərqli zaman hissi olduğunu bildirirlər:
Real vaxt: Saatın göstərdiyi obyektiv zaman
Yaddaş vaxtı: Beynin geriyə baxanda yaratdığı subyektiv zaman hissi
Maraqlıdır ki, insanlar çox vaxt real vaxtı yox, yaddaş vaxtını hiss edirlər. Buna görə də hadisələrlə zəngin bir il daha uzun, monoton bir il isə daha qısa xatırlanır.
Yaş artdıqca niyə vaxt daha sürətli keçir?
Alimlər bu sualın cavabını da araşdırıblar. Yaş artdıqca beynin yeni stimullara reaksiyası azalır. Uşaqlıq və gənclik dövründə hər şey yeni olduğu üçün beyin daha çox məlumat emal edir.
Yaşlandıqca isə, yeni təcrübələr azalır, gündəlik həyat daha rutin olur. Beynin “yenilik siqnalları” zəifləyir. Nəticədə illər daha sürətli keçirmiş kimi hiss olunur.
Son illərdə aparılan tədqiqatlar göstərir ki, sosial şəbəkələr və daimi bildirişlər də vaxt qavrayışını dəyişir. İnsan beyni eyni anda çox sayda qısa məlumat qəbul etdiyi üçün diqqət parçalanır. Bu vəziyyət günün necə keçdiyini hiss etməməyə, vaxtın “yoxa çıxmış kimi” görünməsinə səbəb ola bilər.
Neyroloqların ümumi fikrinə görə, zamanın “uzanması və ya qısalması” əslində beynin məlumatı necə yadda saxlamasından asılıdır. Vaxtın özü dəyişmir, dəyişən insanın onu qavrama tərzidir. Buna görə də yeni təcrübələr, fərqli fəaliyyətlər və aktiv həyat tərzi yalnız həyat keyfiyyətini deyil, zaman hissini də dəyişir.
“Vaxt niyə sürətli keçir?” sualının cavabı saatlarda deyil, beyində gizlənir. Beyin daha çox yeni məlumat qəbul etdikcə zaman daha “uzun”, rutin və dəyişməz həyat isə daha “qısa” hiss olunur.
Bu səbəbdən mütəxəssislər insanlara daha aktiv həyat, yeni təcrübələr və monotonluqdan uzaqlaşmağı tövsiyə edirlər.
S.Aydın
