“Ötən ilin yekun rəqəmlərinə baxsaq, görəcəyik ki, Azərbaycan iqtisadiyyatının 71%-i qeyri-neft sahəsidir”.
Bu sözləri maliyyə naziri Sahil Babayev Qara Dəniz Ticarət və İnkişaf Bankının (QDTİB) Rəhbərlər Şurasının 28-ci İllik Toplantıları çərçivəsində təşkil olunan Biznes Forumunda bildirib.
Azpost.info bildirir ki, bir sıra ekspertlər Azərbaycanın dövlət büdcəsinin hələ də neft və qaz gəlirlərindən asılı olduğunu bildirir. Rəsmi rəqəmlər də bunu təkzib etmir.
Bəs, 71 faiz olan qeyri-neft sahəsinin büdcə gəlirlərində yeri necədir?
Nazirliyin açıqlamlarına və rəsmi statistikaya görə, neft-qaz sektoru üzrə Ümumi Daxili Məhsul (ÜDM) 92,3 milyard manat təşkil etməklə, ümumi iqtisadiyyatın 71,5%-nə bərabər olub. Bu sahə əvvəlki illə müqayisədə 2,7% real artım nümayiş etdirib. Beləliklə, neft-qaz sektorunun ümumi iqtisadiyyatdakı payı 30%-dən aşağı (təxminən 28,5%) endiyi qeyd edilir.
Bu transformasiya dövlət maliyyəsinin digər sahələrinə də təsir edib. Hazırda ölkənin cari dövlət xərclərinin 92%-i məhz qeyri-neft gəlirləri hesabına ödənilir. Hökumətin əsas hədəfi 2029-cu ilə qədər bu göstəricini 100%-ə çatdırmaqdır.
Qeyri-neft sektorunun əsas gəlirləri haradan formalaşır?
Azərbaycan iqtisadiyyatında qeyri-neft-qaz sektorunun daxili gəlirləri və dövlət büdcəsinə daxilolmaları əsasən 3 makro-sahə vasitəisə ilə formalaşır: özəl biznes fəaliyyətləri, kənd təsərrüfatı və sənaye, həmçinin xidmət və ticarət zənciri. Rəsmi rəqəmlərə görə, ötən il dövlət büdcəsinə qeyri-neft sektorundan gələn illik vəsait təxminən 20,3 milyard manat olub.
İqtisadiyyatda real dəyər yaradan və ÜDM –də qeyri-neft sahəsinin 71,5%-lik payını şərtləndirən sahələr bunlardır:
Ticarət və nəqliyyat: Qeyri-neft ÜDM-nin ən böyük lokomotivlərindəndir. Topdan və pərakəndə ticarət, eləcə də logistika və anbar təsərrüfatı yüksək gəlirlilik nümayiş etdirir.
Qeyri-neft sənayesi: Bura tikinti materialları istehsalı, metallurgiya, kimya sənayesi və qida sənayesi kimi sahələr daxildir.
Kənd təsərrüfatı: Pambıqçılıq, meyvə-tərəvəzçilik, fındıqçılıq və heyvandarlıq aqrar sektorda daxili istehlakı təmin etməklə yanaşı, ixrac gəlirləri də gətirir.
Tikinti sektoru: Həm dövlət investisiyaları (məsələn, Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun bərpası), həm də özəl yaşayış binalarının tikintisi böyük pul dövriyyəsi yaradır.
Qeyri-neft məhsullarının ixracı (Valyuta daxilolmaları) Ölkəyə xaricdən birbaşa xarici valyuta gətirən qeyri-neft sahələri rəqabət qabiliyyətini artırır:
Aqrar ixrac: Rusiyaya və digər MDB ölkələrinə satılan təzə meyvə-tərəvəz (pomidor, gilas, fındıq, alma).
Kimya və plastik məhsulları: Sumqayıt Kimya Sənaye Parkı kimi sənaye zonalarında istehsal olunub xaricə satılan məhsullar.
Elektrik enerjisi və alüminium: Qonşu ölkələrə elektrik enerjisinin ixracı və əlvan metallurgiya.
Turizm və ictimai İaşə: Ölkəyə gələn xarici turistlərin otel, restoran və nəqliyyat xidmətlərinə xərclədiyi vəsaitlər.
İnformasiya və rabitə: Telekommunikasiya şirkətlərinin, rəqəmsal xidmətlərin və bank-maliyyə sektorunun gəlirləri.
Qeyri-neft sektorunun əsas gəlir fəlsəfəsi şaxələndirilmiş vergi bazası üzərində qurulub. Dövlət neft pullarını investisiya kimi qeyri-neft infrastrukturuna (yollar, sənaye parkları, aqroparklar) yönəldir, burada fəaliyyətə başlayan bizneslər isə dövriyyə yaradaraq büdcəyə vergi (ƏDV, mənfəət) şəklində gəlir qaytarır.
Bu gəlirlər dövlət büdcəsinin nə qədər hissəsini tutur?
Qeyri-neft sektorundan əldə olunan gəlirlər dövlət büdcəsinin yarısından çoxunu təşkil edir. Maliyyə Nazirliyinin rəsmi hesabatlarına əsasən, bu göstəricinin dinamikası illər üzrə artıb.
2025-ci ilin dövlət büdcəsi icra edilərkən qeyri-neft daxilolmalarının ümumi büdcə gəlirlərindəki payı 52%-ə yüksəlib. Bununla da qeyri-neft gəlirləri ölkə tarixində növbəti dəfə xalis neft-qaz gəlirlərini üstələyib. Cari 2026-cı ilin dövlət büdcəsində qeyri-neft gəlirlərinin xüsusi çəkisinin daha da artaraq 57,4%-ə çatdırılması nəzərdə tutulub. Dövlət Neft Fondunun (ARDNF) gəlirləri də daxil olmaqla, daha geniş maliyyə zərfini əhatə edən icmal büdcədə qeyri-neft gəlirlərinin payı 55,2%-ə çatıb.
Son 5 ildə dövlət büdcəsinin formalaşmasında qeyri-neft sektorunun rolu son illərdə sürətlə böyüyüb. 5 il əvvəl əgər qeyri-neft gəlirlərinin payı cəmi 43,3% idisə, hazırda bu göstərici 52% – 57,4% aralığına yüksəlib. Hökumət 2029-cu ilə qədər icmal büdcədə qeyri-neft-qaz gəlirlərinin payını 70%-ə çatdırmağı və bununla da dövlətin bütün cari (əməkhaqqı, təqaüd, saxlanma) xərclərini 100% neftdən kənar gəlirlərlə bağlamağı hədəfləyir.
Bu rəqəmlər göstərir ki, iqtisadiyyatın özündə qeyri-neft sahəsi 71,5% yer tutsa da, dövlət büdcəsinin formalaşmasında hələ də neft-qaz gəlirlərinin (xüsusilə Dövlət Neft Fondundan büdcəyə edilən transfertlərin) çəkisi əhəmiyyətlidir.
“Analitik” Təhlil Mərkəzi
