1970-ci illərin ortaları. Sovet İttifaqında durğunluq dövrü yaşansa da, Bakının küçələrində, dəbdəbəli toylarında və qapalı elit məclislərində tam fərqli bir ab-hava var idi. Rəsmi statistikaya görə, sıravi sovet vətəndaşı 120-150 manat maaş alırdı. Lakin Bakının mərkəzində, gizli zirzəmilərdə və bağ evlərində fırlanan pulların, brilyantların və qızılların miqyası fantastik həddə çatmışdı. Dövlətin rəsmi monopoliyasında olan qızıl bazarının düz göbəyində gizli bir imperiya qurulmuşdu: “Sexoviklər” və zərgərlər şəbəkəsi.
Azpost.info “Kriminal qiraət” layihəsində bu dəfə 70-ci illərdə Sovet Bakısını lərzəyə salan, ittifaq miqyaslı səs-küylü “Brilyant” əməliyyatının pərdəarxası məqamlarını təqdim edir.
Gizli sexlər necə işləyirdi?
O dövrdə qızıl və qiymətli daşların emalı yalnız dövlət zavodlarına məxsus idi. Lakin Bakıda bu sistemi yan keçməyi bacaran unikal bir şəbəkə formalaşmışdı.
Mexanizm olduqca sadə və dahiynə idi.
Dövlət zərgərlik zavodlarından, qızıl mədənlərindən (bəzən qonşu respublikalardan) gizli yollarla xammal – qızıl külçələri və emal olunmamış brilyantlar kənara çıxarılırdı.
Oğurlanan xammal gizli sexlərə daşınırdı. Bakı kəndlərindəki bağ evlərində, İçərişəhərin dərin zirzəmilərində ən müasir xarici avadanlıqlarla təchiz olunmuş gizli sexlər fəaliyyət göstərirdi. Bu sexlərdə hazırlanan üzüklər, sırğalar və kolyelərə dövlətin rəsmi əyar (prob) möhürləri vurulurdu. Bu möhürləri hazırlayan ustalar isə xüsusi gizliliklə qorunurdu. Nəticədə, hazırlanan yüksək keyfiyyətli zinət əşyaları rəsmi dövlət mağazalarında piştaxtanın altından “tanış-biliş” vasitəsilə, fantastik qiymətlərə satılırdı.
Şəbəkənin başında duran və Bakı elitarsının yaxşı tanıdığı əsas fiqurlardan biri, məşhur zərgər ustası Lazar Alaverdov və digər sənədlərdə keçən məşhur sex sahibi İvanov idi. İçərişəhərdəki gizli emalatxana dövrün ən müasir Almaniya və İtaliya avadanlıqları ilə təchiz olunmuşdu. Digər bir qanadın rəhbəri, zərgərlik mağazasının müdiri Mansurov isə Moskva və İrəvandan qanunsuz yollarla gətirilən təmiz qızıl və brilyantın Bakı bazarında realizasiyasını təşkil edirdi.
“Kassa” harada gizlənirdi?
Şəbəkənin rəhbərləri qazandıqları milyonlarla sovet manatını banka qoya bilmirdilər, çünki DTK (KGB) dərhal izinə düşərdi. Pullar nağd şəkildə teleqraf qutularında, bağ evlərinin divarlarında, hətta qəbiristanlıqlarda gizli künclərdə saxlanılırdı. Sərvətin böyük hissəsi isə elə brilyanta çevrilirdi.
Moskvadan gələn xüsusi qrup və “Brilyant” əməliyyatı
Bakıdakı bu nəhəng qeyri-qanuni dövriyyə SSRİ Daxili İşlər Nazirliyinin və DTK-nın diqqətindən yayına bilməzdi. Yerli milis orqanlarının bəzi rəhbər şəxslərinin bu şəbəkədən “pay” aldığı şübhələri yarandıqda, Moskva birbaşa müdaxilə etmək qərarına gəldi.
1970-ci illərin sonuna yaxın Bakıya tamamilə məxfi şəkildə SSRİ DİN-nin Sosialist Mülkiyyətinin Dağıdılmasına Qarşı Mübarizə İdarəsinin (OBXSS) xüsusi qrupu ezam olundu. Əməliyyatın kod adı “Brilyant” idi.
Müstəntiqlər yerli milisə xəbər vermədən şəbəkənin əsas fiqurlarını – Bakının tanınmış “sexovik”lərini, zərgərlərini və qızıl mağazalarının direktorlarını izləməyə başladılar. İzləmə aylarla davam etdi.
Bir gecədə darmadağın edilən imperiya: Müsadirə olunan milyonlar
Həmin payız gecəsi Bakının müxtəlif nöqtələrində eyni anda onlarla ünvanda basqın edildi. Əməliyyat o qədər qəfil oldu ki, gizli zərgərlik kralları heç bir sübutu məhv edə bilmədilər.
Axtarışların nəticəsi Moskvadan gələn müstəntiqləri belə şoka salmışdı.
Bir zərgərin bağ evinin zirzəmisindən kiloqramlarla təmiz qızıl külçələri və yüzlərlə işlənməmiş yaqut, zümrüd aşkarlandı.
Digər bir şəbəkə üzvünün evində sovet onluqları və yüzlükləri ilə dolu 3 böyük çamadan tapıldı. Bu pul o dövr üçün bütöv bir rayonun büdcəsinə bərabər idi. Dövlət mağazalarının piştaxtaları altından onlarla saxta möhür vurulmuş zərgərlik məmulatı müsadirə edildi.
Səs-küylü məhkəmə və amansız hökm
Müstəntiq Valeri Karasevin rəhbərlik etdiyi xüsusi istintaq qrupu cinayətin izinə düşərkən şəbəkənin heç kəsin ağlına gəlməyəcək əlaqələrini üzə çıxardı. Həbs olunanlar arasında Bakı Zərgərlik Zavodunun yüksək vəzifəli şəxsləri, o cümlədən təchizat şöbəsinin müdiri və mağaza direktorları var idi.
Həbs olunanlar arasında təkcə ustalar və satıcılar yox, həm də onlara himayədarlıq edən bəzi yüksək rütbəli məmurlar var idi. Məhkəmə prosesi Bakıda böyük ajiotaj yaratdı.
Sovet qanunvericiliyinə görə, dövlət əmlakını xüsusilə böyük ölçüdə mənimsəmə və qanunsuz valyuta-qızıl əməliyyatları ən ağır cinayət hesab olunurdu. Məhkəmənin hökmü ilə əsas təşkilatçılar — Alaverdov və onun ən yaxın köməkçisi İvanov dövlət əmlakını xüsusilə böyük ölçüdə mənimsədiklərinə görə ən ağır cəzaya – güllələnməyə məhkum edildilər.
Digər zərgərlər və sex sahibləri isə əmlakları müsadirə olunmaqla 10 ildən 15 ilə qədər həbs cəzası aldılar.
“Brilyant” əməliyyatı Sovet Bakısının gizli iqtisadiyyatına ağır zərbə vursa da, şəhərin kriminal və zərgərlik tarixinə ən dramatik səhifələrdən biri kimi yazıldı.
Orxan Əlizadə
Yazı 1970-ci illərin sovet dövrünə dair arxiv materialları, məhkəmə prosesləri və sənədlər əsasında analitik-bədii üslubda hazırlanıb.
