Beynəlxalq münasibətlər sistemində növbəti böhran dalğası yaşanır. Vaşinqton və Tehran arasında bir müddətdir pərdəarxası aparılan və regionda uzunmüddətli sülhü hədəfləyən nüvə razılaşması ilə bağlı danışıqlar rəsmən dalana dirənib. Son günlər Yaxın Şərqdə hərbi ritorikanın kəskinləşməsi və sanksiyalar müharibəsinin yeni mərhələyə keçməsi qlobal bazarlarda da zəncirvari reaksiya yaradıb.
Azpost.info ABŞ-İran qarşıdurmasının yenidən alovlanma səbəblərini, sülh sazişinin qarşısındakı maneələri və bu gərginliyin qonşu regionlara potensial təsirləri barədə təhlili təqdim edir.
ABŞ-İran danışıqlarında vahid bir çərçivə sazişinin imzalanması gözlənildiyi halda, tərəflərin kompromisdən uzaqlaşması diplomatik masanı tamamilə dağıdıb. Hazırda prosesin qarşısında dayanan ən böyük maneələr bunlardır:
Nüvə proqramının “geri dönüşü olmayan” mərhələsi
Tehranın uranın zənginləşdirilməsi prosesini beynəlxalq monitorinqlərdən kənarlaşdıraraq kritik həddə çatdırması Vaşinqtonun qırmızı xəttini keçib. ABŞ tərəfi İrandan nüvə infrastrukturunu tamamilə dondurmağı tələb etsə də, Tehran sanksiyaların tam və dərhal ləğv edilməyəcəyi təqdirdə geri addım atmayacağını bəyan edir. Bu qarşılıqlı inamsızlıq sülh sazişini hüquqi cəhətdən qeyri-mümkün edir.
Hörmüz boğazında regional təhlükəsizlik və “proksi” müharibələri
İranın regiondakı proksi qüvvələri vasitəsilə strateji dəniz yollarına — xüsusilə qlobal neft daşınmasının şah damarı olan Hörmüz boğazına təzyiqləri artırması Vaşinqtonu hərbi hazırlıq vəziyyətinə gətirib. ABŞ-ın regiondakı müttəfiqləri (İsrail və Körfəz ölkələri) Vaşinqtonun İranla hər hansı yumşaq saziş imzalamasına kəskin etiraz edirlər.
Ukrayna böhranı və Tayvan ətrafındakı gərginlik fonunda İranın Rusiya və Çin ilə hərbi-iqtisadi ittifaqını gücləndirməsi ABŞ daxili siyasətində anti-İran ritorikasını pik həddə çatdırıb. Ağ Ev üçün İran artıq təcrid olunmuş bir dövlət deyil, qlobal rəqiblərin formalaşdırdığı böyük koalisiyanın aktiv bir parçasıdır. Bu səbəbdən ABŞ Konqresi İrana qarşı hər hansı güzəşti “zəiflik” kimi qiymətləndirir.
Böhranın qlobal bazarlara və neft birjasına təsiri
ABŞ və İran arasındakı diplomatik gərginlik rəqəmlərdə dərhal özünü büruzə verir. Bazar ekspertləri və iqtisadçılar vəziyyətin gərginləşməsinin birjalara təsirini bir sıra risk faktoru ilə qiymətləndirirlər.
İlk olaraq sanksiyaların sərtləşməsi İranın neft ixracına total nəzarəti gücləndirəcək. Bu isə neftin qiymətlərini yüksəldəcək. Hörümz boğazında hərbi qarşıdurma epizodlar tanker daşımalarında fasilələri və sığorta xərclərini artırır. Bu isə qlobal enerji böhranını gücləndirir, logistik xərcləri artırır. Hərbi ritorkanın artması regionda yeni lokal hərbi toqquşma riskini yüksəldir. Bu isə qızılın “təhülükəsiz liman” statusunu gücləndirir və qiyməti isə tarixi rekorda gətirəcək.
Qlobal neft qiymətlərinin bu gərginlik fonunda dəyişməsi Azərbaycan kimi enerji ixracatçısı olan ölkələrin büdcə gəlirlərinə qısamüddətli müsbət təsir etsə də, ümumi regional qeyri-müəyyənlik və logistik xətlərin risk altına düşməsi uzunmüddətli perspektivdə daxili bazarda da inflyasiya təzyiqini artıran amildir.
Ekspertlərin rəyinə görə, yaxın aylarda ABŞ və İran arasında hər hansı genişmiqyaslı sülh sazişinin imzalanması ehtimalı sıfıra bərabərdir. Tərəflər diplomatiya masasından daha çox güc nümayişinə üstünlük verirlər. Bu status-kvo isə təkcə Yaxın Şərqin deyil, həm də qlobal iqtisadiyyatın üzərində böyük bir “geopolitik risk” buludu olaraq qalmağa davam edəcək.
“Analitik” Təhlil Mərkəzi
