Smartfonlar həyatımızın ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Bir çox insan gün ərzində onlarla, hətta yüzlərlə dəfə telefonunun ekranını yoxlayır. Maraqlıdır ki, əksər hallarda bunun üçün xüsusi səbəb də olmur.
Bəs niyə telefonu bir kənara qoymaq bu qədər çətin görünür?
Psixoloqlar və nevroloqlar bildirirlər ki, bunun əsas səbəblərindən biri beynin mükafat sistemi və vərdişlərin formalaşma mexanizmidir. Sosial şəbəkələr, mesajlaşma tətbiqləri və bildirişlər insanın diqqətini cəlb etmək üçün xüsusi prinsiplərlə hazırlanır.
Beyin niyə telefonu yenidən götürmək istəyir?
İnsan beyni yeni məlumat almağı sevir. Hər dəfə telefona baxarkən yeni mesaj, bəyənmə, xəbər və ya maraqlı paylaşım görmək ehtimalı yaranır. Psixoloqlar bunu “dəyişkən mükafat” prinsipi ilə izah edirlər. Yəni hər dəfə eyni nəticə əldə edilmədiyi üçün beyin növbəti dəfə daha maraqlı bir yeniliklə qarşılaşacağını gözləyir. Məhz bu gözlənti insanı telefonu yenidən açmağa sövq edir.
Bildirişlər diqqəti necə idarə edir?
Telefon ekranında görünən səsli və ya vizual bildirişlər beynin diqqət sistemini aktivləşdirir. Hətta bildirişi dərhal açmasanız belə, onun mövcudluğu diqqətinizi yayındıra bilər.
Araşdırmalar göstərir ki, tez-tez bölünən diqqət uzun müddət eyni işə fokuslanmağı çətinləşdirə və məhsuldarlığı azalda bilər.
Sosial şəbəkələr niyə vaxtın necə keçdiyini hiss etdirmir?
Bir çox platforma istifadəçini mümkün qədər uzun müddət tətbiqdə saxlamaq üçün sonsuz lent (infinite scroll), qısa videolar və fərdiləşdirilmiş məzmundan istifadə edir.
Alqoritmlər istifadəçinin maraqlarını təhlil edərək ona daha çox diqqətini çəkəcək paylaşımlar təqdim edir. Nəticədə insan bir neçə dəqiqə baxmaq niyyəti ilə açdığı tətbiqdə bəzən yarım saat və ya daha çox vaxt keçirir.
Telefon asılılığının mümkün əlamətləri
Mütəxəssislərin fikrincə, aşağıdakı hallar tez-tez müşahidə olunursa, telefon istifadəsini yenidən qiymətləndirmək faydalı ola bilər:
Telefon yanınızda olmayanda narahatlıq hiss etmək.
Səbəbsiz yerə ekranı dəfələrlə yoxlamaq.
Yemək zamanı və ya ailə ilə söhbət edərkən belə telefondan ayrılmamaq.
Yatmazdan əvvəl uzun müddət telefondan istifadə etmək.
İş və ya dərs zamanı diqqətin tez-tez telefona yönəlməsi.
Bu əlamətlər mütləq tibbi asılılıq demək deyil, lakin rəqəmsal vərdişlərin gündəlik həyata təsir etdiyini göstərə bilər.
Ekran vaxtını azaltmaq üçün nə etmək olar?
Psixoloqlar aşağıdakı üsulların faydalı ola biləcəyini bildirirlər:
Lazımsız bildirişləri söndürün.
Telefonu yataq otağında deyil, başqa otaqda şarj edin.
Günün müəyyən saatlarını “telefonsuz vaxt” elan edin.
Yemək zamanı telefonu masadan uzaq saxlayın.
Ekran vaxtını izləyən tətbiqlərdən istifadə edin.
Boş vaxtı kitab oxumaq, gəzmək və ya idmanla əvəz etməyə çalışın.
Tamamilə telefondan imtina etmək lazımdırmı?
Mütəxəssislər hesab edirlər ki, məqsəd smartfondan tamamilə imtina etmək deyil. Telefon iş, təhsil və ünsiyyət üçün vacib vasitədir. Əsas məsələ ondan istifadəni şüurlu şəkildə idarə etmək və ekran vaxtının gündəlik həyatın, yuxunun, ailə münasibətlərinin və məhsuldarlığın hesabına artmasına imkan verməməkdir.
Kiçik dəyişikliklər – məsələn, bildirişlərin azaldılması, telefonsuz qısa fasilələr və ekran vaxtına nəzarət – zamanla daha sağlam rəqəmsal vərdişlər formalaşdırmağa kömək edə bilər.
