1919-cu ilin yayında Şotlandiyanın sakit Skapa-Flou körfəzində dənizçilik tarixinin ən dramatik hadisələrindən biri baş verdi. Alman imperiya donanmasının gəmilərinin qalib dövlətlərin əlinə keçməməsi üçün alman dənizçiləri qeyri-adi qərar qəbul etdilər – öz donanmalarını kütləvi şəkildə batırdılar.
Aradan bir əsr keçdikdən sonra dənizin dibində paslanan bu nəhəng gəmilər gözlənilməz şəkildə ikinci həyat qazandı. Onların istehsalında istifadə olunan polad müasir elm üçün son dərəcə qiymətli və nadir resursa çevrildi.
Bu barədə “The Economic Times” yazır.
Skapa-Flouda donanmanın batırılması
1918-ci ildə Almaniyanın təslim olmasından sonra onun hərbi-dəniz qüvvələrinin taleyi müəyyənləşdi. Atəşkəs şərtlərinə əsasən 74 alman gəmisi – döyüş gəmiləri, kreyserlər və esmineslər – Britaniyanın Skapa-Flou bazasında internə edildi.
Alman kontr-admiralı Lüdviq fon Royter gəmilərin müttəfiqlər tərəfindən müsadirə ediləcəyindən ehtiyat edirdi. O, belə hesab edirdi ki, əgər bu gəmilər Almaniyanın nəzarətində qala bilməyəcəksə, heç bir dövlətə məxsus olmamalıdır.
21 iyun 1919-cu ildə o, gəmilərin suqəbuledici klapanlarının açılması əmrini verdi. Günün sonuna qədər 74 gəmidən 52-si körfəzin dibinə batdı.
Hadisə donanmanın kollektiv şəkildə məhv edilməsinin tarixdə ən böyük nümunələrindən biri kimi yadda qaldı. Britaniyalılarla atışma nəticəsində doqquz alman dənizçisi həlak oldu.
Nüvə erasından əvvəlki “təmiz” polad
Bir əsr sonra bu gəmilərin poladı tamam başqa səbəbdən qiymətli oldu.
Müasir elmi cihazların – Geiger sayğaclarından tutmuş yüksək dəqiqlikli tibbi avadanlıqlara qədər – hazırlanmasında əsas problemlərdən biri təbii və süni radioaktiv fonun yaratdığı maneələrdir.
1945-ci ildə atom bombasının sınaqdan keçirilməsindən və sonrakı nüvə sınaqlarından, eləcə də nüvə elektrik stansiyalarında baş verən qəzalardan sonra atmosferə müxtəlif radioaktiv izotoplar yayıldı.
Bu radioaktivlik polad istehsalı prosesində metala da keçə bilər. Bu səbəbdən müasir polad bəzi son dərəcə həssas elmi cihazların hazırlanması üçün yararsızdır. Belə cihazlar çox kiçik radiasiya siqnallarını belə aşkar etməlidir.
1945-ci ildən əvvəl istehsal olunan polad isə nüvə erasının yaratdığı radioaktiv çirklənmədən əvvəl hazırlanıb. Buna görə belə metal “aşağı fonlu” və ya radioaktivlik baxımından daha “təmiz” hesab olunur.
Lakin bu cür poladı bu gün əldə etmək olduqca çətindir. Köhnə metalın böyük hissəsi yenidən əridilib və ya zamanla sıradan çıxıb.
Skapa-Flouda dənizin dibinə batırılmış hərbi gəmilər isə sanki nüvə erasından əvvəlki dövrdən qalmış nəhəng “zaman kapsulları”na çevrilib.
Sualtı polad niyə qanunla qorunur?
Bu gün Skapa-Floudakı alman gəmilərinin qalıqları yalnız tarixi abidə və dalğıclar üçün maraqlı məkan deyil.
Onlar böyük həcmdə aşağı radioaktiv fonlu polad mənbəyidir. Gəmilərdəki metalın həcmi və bir yerdə cəmlənməsi onları elmi məqsədlər üçün potensial qiymətli resursa çevirir.
Şotlandiya qanunvericiliyi bu sualtı obyektləri ciddi şəkildə qoruyur və onları sualtı irsin bir hissəsi kimi tanıyır.
Beləliklə, bir əsr əvvəl qürur və hərbi strategiya naminə dənizin dibinə göndərilən gəmilər bu gün tamamilə başqa məqsədə xidmət edir.
Onların poladı alimlərə kainatdakı son dərəcə zəif prosesləri öyrənmək üçün lazım olan aşağı radioaktiv fonlu material əldə etməyə imkan verir.
Bir əsr əvvəl məhv edilən donanma bu gün elm üçün qiymətli “zaman kapsulu”na çevrilib.
N.Talıblı
