Son illərdə dünyanın siyasi liderlərinin çıxışlarında, iqtisadçıların hesabatlarında və politoloqların təhlillərində eyni ifadə tez-tez səslənir: “Yeni dünya düzəni formalaşır”.
Bu, sadəcə siyasi ritorika deyil. Dünyanın iqtisadi, hərbi və texnoloji münasibətlərində real dəyişikliklər gedir. Lakin burada mühüm bir detal var: yeni sistem hələ tam formalaşmayıb. Daha doğru ifadə köhnə dünya düzənindən yeni, çoxmərkəzli sistemə keçid dövrüdür.
Beynəlxalq Valyuta Fondu 2026-cı ildə dünya iqtisadiyyatında post-müharibə düzəninin daha parçalanmış və çoxqütblü sistemə doğru dəyişdiyini qeyd edir. Ümumdünya Ticarət Təşkilatı isə qlobal iqtisadi gücün daha geniş ölkələr arasında yayıldığını və mövcud ticarət qaydalarının yeni reallıqlara uyğunlaşdırılmasının zəruriliyini vurğulayır.
Bəs bu dəyişiklik nədə özünü göstərir?
1. Dünyada bir güc mərkəzi artıq kifayət etmir
Soyuq müharibədən sonra ABŞ uzun müddət beynəlxalq sistemin dominant gücü olaraq qaldı. İndi isə iqtisadi və siyasi güc daha çox mərkəz arasında bölünür. Çinin iqtisadi yüksəlişi, Hindistanın artan çəkisi, Körfəz ölkələrinin maliyyə imkanları, Rusiyanın enerji və hərbi potensialı, Avropanın iqtisadi gücü və regional dövlətlərin fəallaşması yeni mənzərə yaradır.
ÜTT-nin 2026-cı il hesabatına görə, aşağı və orta gəlirli ölkələrin dünya mal ticarətində payı 1995-ci ildəki 23 faizdən 2024-cü ildə 45 faizə yüksəlib. Bu, qlobal iqtisadi gücün əvvəlkindən daha geniş coğrafiyaya yayıldığını göstərir. Deməli, yeni sistemin birinci xüsusiyyəti çoxqütblülükdür.
Amma çoxqütblülük “ABŞ-ın yerinə Çin gəlir” demək deyil. Əksinə, bir neçə güc mərkəzinin eyni vaxtda təsir göstərdiyi daha mürəkkəb sistem yaranır.
2. İqtisadiyyat artıq milli təhlükəsizliyin bir hissəsidir
Əvvəllər dövlətlər üçün əsas sual məhsulun haradan daha ucuz alınması idisə, indi ikinci sual ortaya çıxıb: “Böhran zamanı həmin məhsulu bizə satacaqlarmı?”
Çiplər, enerji, nadir metallar, ərzaq, dərman, telekommunikasiya avadanlıqları və süni intellekt texnologiyaları artıq yalnız kommersiya məsələsi deyil. ABŞ və Çin arasındakı texnologiya rəqabəti bunun ən açıq nümunəsidir. Tariflər, ixrac məhdudiyyətləri, investisiya yoxlamaları və sanksiyalar iqtisadi alətlər olmaqla yanaşı, geosiyasi vasitələrə çevrilir.
BVF 2026-cı ildə bu prosesi geoiqtisadiyyatın yüksəlişi kimi xarakterizə edir: hökumətlər tariflər, sanksiyalar və ixrac nəzarətlərindən milli təhlükəsizlik məqsədləri üçün daha çox istifadə edirlər.
Yeni qayda belə görünür: İqtisadi təhlükəsizlik artıq milli təhlükəsizlikdir.
3. “Ən ucuz məhsul” dövrü dəyişir
Qloballaşmanın uzun illər əsas prinsipi istehsalı daha ucuz olan ölkəyə köçürmək idi. İndi şirkətlər başqa suallar da verirlər: təchizatçı siyasi cəhətdən etibarlıdırmı? Müharibə başlasa nə olacaq? Sərhəd bağlansa alternativ varmı?
Buna görə istehsal və logistika zəncirlərində “friend-shoring”, yəni siyasi və iqtisadi baxımdan daha yaxın ölkələrə üstünlük vermək meyli güclənib.
ÜTT 2026-cı il hesabatında geosiyasi bloklaşmanın ticarətə ciddi iqtisadi xərc yarada biləcəyini hesablayır. Təşkilatın modelləşdirməsinə görə, ticarət sisteminin geosiyasi bloklara parçalanması qlobal ÜDM-i 5,1 faiz, dünya ixracını isə 18,6 faiz azalda bilər.
Yəni dünya bir-birindən iqtisadi baxımdan uzaqlaşdıqca bunun qiyməti artır.
4. Dollar məsələsi dəyişir
Yeni dünya düzəni haqqında danışarkən ən çox müzakirə olunan mövzulardan biri dolların gələcəyidir. Burada da iki ifrat yanaşma doğru deyil.
Dolların sabah yox olacağını söyləmək reallığa uyğun deyil. Lakin bir sıra dövlətlərin milli valyutalarla ticarət, alternativ ödəniş sistemləri və maliyyə kanallarından istifadəyə marağı artır.
Bu, dünya maliyyəsində diversifikasiya prosesidir. Yəni məsələ dolların bir gecədə taxtdan salınması deyil. Məsələ ölkələrin özlərini yalnız bir maliyyə sistemindən asılı vəziyyətdə saxlamaq istəməməsidir. Bu dəyişiklik xüsusilə sanksiyalar və maliyyə məhdudiyyətləri fonunda əhəmiyyət qazanır.
5. Müharibənin sərhədləri genişlənir
Yeni dövrün müharibəsi yalnız tank və raketlə aparılmır.
Sanksiyalar, bank sisteminə çıxışın məhdudlaşdırılması, ixrac qadağaları, kibermüharibə, dronlar, informasiya əməliyyatları və texnologiya nəzarəti də dövlətlərin güc alətlərinə çevrilib. Beləliklə, iqtisadi güc, texnoloji güc və hərbi güc bir-birindən getdikcə daha az ayrılır.
Bu səbəbdən yeni dünya düzənində hərbi büdcədən əlavə çip istehsalı, enerji infrastrukturu, məlumat mərkəzləri və peyk sistemləri də strateji aktiv hesab olunur.
6. Süni intellekt yeni güc ölçüsünə çevrilir
XX əsrin geosiyasətində neft, sənaye istehsalı və nüvə texnologiyası əsas strateji resurslardan idi.
XXI əsrin yeni mərhələsində siyahıya daha bir neçə resurs əlavə olunur: çiplər, məlumat, hesablama gücü, süni intellekt və elektrik enerjisi.
ÜTT-nin 2026-cı il hesabatında süni intellektin beynəlxalq ticarətin strukturunu dəyişdirə biləcəyi qeyd olunur. Təşkilatın modelləşdirməsinə görə, AI 2040-cı ilədək qlobal ticarəti 40 faizə qədər artıra bilər. Bu səbəbdən ABŞ–Çin rəqabətinin mühüm hissəsi artıq yalnız hərbi və diplomatik meydanda deyil. Çip zavodlarında, data mərkəzlərində və AI laboratoriyalarında gedir.
7. Əsas mübarizə: Yeni qaydaları kim yazacaq?
Bütün bu dəyişikliklərin arxasında daha böyük sual dayanır: Gələcəyin qaydalarını kim müəyyən edəcək?
Əslində “yeni dünya düzəni”nin ən mühüm xüsusiyyəti hələ də onun tam müəyyənləşməməsidir. Bir tərəfdə mövcud beynəlxalq institutları və qaydaları qorumaq istəyən yanaşma var. Digər tərəfdə bu qaydaların dünyanın dəyişmiş iqtisadi və siyasi reallığını əks etdirmədiyini düşünən dövlətlər dayanır. ÜTT özü də 2026-cı il hesabatında sistemin əvvəlki qaydalarla olduğu kimi davam edə bilməyəcəyini, daha inteqrasiya olunmuş, çoxqütblü və müxtəlif dünya iqtisadiyyatına uyğunlaşmalı olduğunu bildirir.
Azərbaycan bu mənzərənin harasındadır?
Yeni dünya düzəninin Azərbaycan üçün xüsusi əhəmiyyəti var.
Ölkə enerji resursları, Xəzər dənizi, Şərq–Qərb və Şimal–Cənub nəqliyyat marşrutları, Türkiyə ilə əlaqələri və Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasındakı mövqeyi səbəbindən regional bağlantıların mühüm hissəsində yerləşir.
Lakin yeni dövrün qaydası yalnız coğrafi mövqeyə malik olmaq deyil. Əsas məsələ həmin mövqedən hansı iqtisadi, texnoloji və diplomatik imkanın yaradılmasıdır. Enerji ixrac edən ölkə üçün enerji qiyməti vacibdir. Amma yeni sistemdə logistika, rəqəmsal infrastruktur, məlumat, texnologiya, insan kapitalı və müxtəlif bazarlara çıxış da eyni dərəcədə əhəmiyyət qazanır.
Yeni dünya düzəni əslində nədir?
“Yeni dünya düzəni” hazırda hazır məhsul deyil. O, formalaşmaqda olan sistemdir.
Onun əsas əlamətlərini yeddi sözlə ifadə etmək mümkündür: çoxqütblülük, geoiqtisadiyyat, strateji muxtariyyət, texnoloji rəqabət, enerji təhlükəsizliyi, tədarük zəncirləri və yeni qaydalar uğrunda mübarizə.
Ona görə də “dünya artıq əvvəlki kimi olmayacaq” ifadəsi yalnız siyasi şüar kimi qəbul edilməməlidir. Dünyanın əvvəlki qaydaları hələ tam yox olmayıb, yeniləri isə hələ tam yaranmayıb. Məhz buna görə biz hazırda yeni dünya düzənində yox, köhnə ilə yeni arasında ən böyük keçid dövrlərindən birində yaşayırıq.
Bu keçidin nəticəsini təkcə ABŞ, Çin və Rusiya müəyyən etməyəcək. Gələcəyin qaydalarını böyük güclərlə yanaşı, orta dövlətlərin seçəcəyi tərəfdaşlıqlar, texnologiya, enerji və ticarət marşrutları da müəyyən edəcək.
“Analitik” Təhlil Mərkəzi
