İnsan səhv bir söz deməkdən qorxduqda, özünə inamı olmadıqda, tanımadığı insanların qarşısında və ya ictimai çıxış zamanı güclü həyəcan keçirdikdə bu, onun həyatını ciddi şəkildə çətinləşdirə bilər.
Bəzi hallarda narahatlıq o qədər güclü olur ki, titrəmə və fiziki gərginliklə müşayiət edilir. Bu reaksiyaların arxasında çox vaxt ətrafdakı insanların mənfi qiymətləndirməsindən qorxmaq dayanır. İnsan əvvəlcədən onu qınayacaqlarını, ələ salacaqlarını və ya fikirlərini dəyərsizləşdirəcəklərini təsəvvür edir. Nəticədə öz fikirlərini sərbəst ifadə etmək getdikcə çətinləşir.
Bu dərin qorxuların haradan yarandığı və yetkin yaşda onlarla necə mübarizə aparmağın mümkün olduğu barədə ukraynalı psixoloq-alim, Ukrayna Geştalt Terapiyası Assosiasiyasının prezidenti Larisa Didkovskaya danışıb.
Bu barədə TSN məlumat yayıb.
İnsan niyə başqalarının fikrindən asılı vəziyyətə düşür?
İnsan sosial varlıqdır və buna görə də ətrafındakı insanların ona münasibəti həqiqətən əhəmiyyət daşıyır. Lakin özünəinamla bağlı bir çox problemlərin əsası hələ yetkinlik yaşına çatmamış dövrdə qoyulur.
Mütəxəssisin sözlərinə görə, uşaqlıqda valideynlər və digər böyüklər tərbiyə üsulu kimi tez-tez utandırmaqdan və günahkarlıq hissi yaratmaqdan istifadə edirlər. Uşağa daim başqalarının onun haqqında nə düşünəcəyi xatırladılır, “özünü lazım olduğu kimi aparmaq” tələb olunur və ya müəyyən hərəkətlərinə görə utanmağa məcbur edilir.
Nəticədə uşaq özünü şəxsi hissləri və istəkləri ilə deyil, başqalarının reaksiyası əsasında qiymətləndirməyə başlayır. O, özünü ətrafındakılarla müqayisə edir, müəyyən tələblərə uyğunlaşmağa çalışır və gözləntiləri doğrultmamaqdan qorxur.
Beləliklə, insanda özünü dəyərsiz hiss etmək və daim başqalarının təsdiqini axtarmaq vərdişi formalaşa bilər.
Psixoloqun fikrincə, günahkarlıq və utanc hisslərini həyatdan tamamilə çıxarmağa ehtiyac yoxdur. Müəyyən həddə olan günahkarlıq hissi insana öz hərəkətlərinin nəticələrini anlamağa kömək edir və vicdanın bir növ göstəricisi rolunu oynayır.
Problem sağlam məsuliyyət hissi daimi özünüalçaltmaya çevrildikdə və insanın inkişafına mane olduqda yaranır.
Yetkinlik dövründə nə dəyişir?
Yetkinləşməyin mühüm üstünlüyü var: insan artıq valideynlərinin və həyatında əhəmiyyətli rol oynayan digər böyüklərin qiymətləndirməsindən əvvəlki qədər asılı deyil. Onun şəxsi təcrübəsi, formalaşmış dəyərləri və ətraf aləmə necə reaksiya verəcəyini müstəqil seçmək imkanı var.
Psixoloq filosof Jan-Pol Sartrın fikrini xatırlatmağı təklif edir: başqalarının insana nə etdiyindən daha vacib olan, insanın həmin təcrübənin nəticələri ilə nə etməsidir.
Məhz buna görə uşaqlıqda formalaşmış düşüncə qəlibləri yetkin insanın davranışını ömür boyu müəyyən etməli deyil. Onların mənşəyini dərk etməklə özünə və ətrafdakılara münasibəti tədricən dəyişmək mümkündür.
Ekspert narahatlığı azaltmağa və özünəinamı gücləndirməyə kömək edən iki əsas prinsip vurğulayır.
Başqalarının sizə göstərdiyi diqqəti olduğundan artıq qiymətləndirməyin
Çıxışdan və ya vacib söhbətdən əvvəl insana elə gələ bilər ki, hamı onun hər sözünü, jestini və səhvini diqqətlə izləyir. Əslində isə insanların çoxu özləri, düşüncələri və problemləri ilə daha çox məşğuldur.
Buna görə də özünüzü baş verən hadisələrin mərkəzi kimi qəbul etməyin. İnsan planetdəki milyardlarla insandan biridir. Onun hər səhvi, dilinin büdrəməsi və ya yöndəmsiz hərəkəti heç də özünün düşündüyü qədər diqqət çəkmir.
Bunu anlamaq daxili gərginliyi azaltmağa və hər hərəkətə daim nəzarət etmək ehtiyacından qurtulmağa kömək edir.
Başqalarından üstün olduğunuzu sübut etməyə çalışmayın
Özünə inamsızlığın digər səbəblərindən biri insanın özünü daim başqaları ilə müqayisə etməsidir. Belə müqayisə zamanı insan özünü başqalarından aşağı hiss edə və ya əksinə, onların hesabına özünü təsdiqləməyə çalışa bilər.
Psixoloq bu cür şaquli qiymətləndirmə sistemindən imtina etməyi təklif edir. İnsan kimdənsə üstün və ya zəif olmaq məcburiyyətində deyil. O, sadəcə fərqli ola bilər.
Hər kəsin güclü və zəif tərəfləri, bacarıqları və məhdudiyyətləri var. Həyatın bütün sahələrində ən yaxşı olmaq mümkün deyil. Buna görə də daim üstünlük qazanmağa çalışmaq əvvəlcədən məyusluqla nəticələnə bilər.
Daha sağlam yanaşma belədir: “Məndə hər şey qaydasındadır, başqalarında da hər şey qaydasındadır”. Bu mövqe insanın özünəməxsusluğunu qəbul etməsinə və özünü ətrafdakılarla daim müqayisə etmək ehtiyacından uzaqlaşmasına imkan verir.
Belə yanaşma insana daha çox daxili azadlıq və güvən hissi verə bilər. Nəticədə o, mümkün mənfi reaksiyalardan qorxmadan fikirləri, istəkləri və hissləri haqqında danışmaqda daha sərbəst olur.
Alkoqol niyə özünə inamsızlığı aradan qaldırmır?
Bəzi insanlar ünsiyyət zamanı sıxıntı və həyəcan hissindən xilas olmaq üçün alkoqola üz tuturlar. Onlara elə gəlir ki, bir neçə içkidən sonra danışmaq, insanların qarşısında çıxış etmək və mümkün tənqiddən narahat olmamaq asanlaşır.
Lakin bu üsulla psixoloji problemi həll etmək mümkün deyil. Etanol mərkəzi sinir sisteminə təsir göstərir və şüur vəziyyətini müvəqqəti dəyişir. Alkoqol insanda sərbəstlik hissi yarada bilər, amma həqiqi özünəinam formalaşdırmır və narahatlığın səbəblərini aradan qaldırmır.
Üstəlik, ünsiyyət zamanı özünü rahat hiss etmək üçün alkoqoldan müntəzəm istifadə etmək insanda bu vasitədən psixoloji asılılıq yarada bilər. Nəticədə alkoqolsuz sərbəst davranmaq daha da çətinləşir.
Həqiqi özünəinam başqa yollarla formalaşır: özünəməxsusluğu qəbul etmək, uşaqlıqdan qalan mənfi düşüncə qəlibləri üzərində işləmək, ünsiyyətdə müsbət təcrübə toplamaq və kommunikasiya bacarıqlarını inkişaf etdirmək.
Deməli, məqsəd heç vaxt həyəcan və qorxu hiss etməmək deyil. Əsas məsələ bu hisslərin həyatınızı idarə etməsinə imkan verməmək və başqalarının təsdiqindən asılı olmayan daxili dayaq formalaşdırmaqdır.
Sunay Aydın
