Azərbaycan Ümumdünya Əqli Mülkiyyət Təşkilatının (WIPO) 2026-cı il üzrə Qlobal İnnovasiya İndeksində mövqeyini yaxşılaşdırıb. Ölkəmiz 139 dövlət arasında 85-ci yerdə qərarlaşıb. Bu, ötən illə müqayisədə 9 pillə irəliləyiş deməkdir. Lakin hesabatda diqqət çəkən əsas məqam yalnız reytinqdəki yüksəliş deyil, innovasiyaların inkişafı üçün yaradılan şəraitlə onların real iqtisadi nəticələri arasındakı fərqdir.
Azərbaycan hansı sahələrdə irəliləyib?
2025-ci ildə 94-cü yerdə olan Azərbaycanın 2026-cı ildə 85-ci pilləyə yüksəlməsi son beş ilin ən yaxşı nəticəsi kimi qiymətləndirilir. İnnovasiya və Rəqəmsal İnkişaf Agentliyinin məlumatına görə, ölkənin irəliləyişi beynəlxalq reytinqdə qeydə alınan ən böyük illik yüksəlişlərdən biridir.
Ən nəzərəçarpan nəticələrdən biri universitetlərlə sənaye arasında əməkdaşlıq və innovasiya klasterlərinin inkişafı istiqamətində əldə olunub. Universitet–sənaye tədqiqat əməkdaşlığı göstəricisində Azərbaycan 5-ci, klasterlərin inkişaf səviyyəsinə görə isə 4-cü yerdə qərarlaşıb.
Biznes fəaliyyəti üçün siyasətin sabitliyi üzrə 5-ci, sahibkarlıq siyasəti və mədəniyyəti üzrə isə 2-ci yer ölkənin güclü tərəfləri sırasında göstərilir. Startapların və böyümə mərhələsində olan şirkətlərin maliyyələşdirilməsi üzrə Azərbaycan 11-ci yerdədir.
İnfrastruktur sahəsində də irəliləyiş qeydə alınıb: ölkə 2025-ci ildəki 105-ci yerdən 2026-cı ildə 87-ci yerə yüksəlib. İnstitutlar göstəricisi üzrə isə 36-cı pillə əldə olunub.
Bu göstəricilər innovasiya üçün institusional və biznes mühitinin müəyyən üstünlüklərə malik olduğunu göstərir. Ancaq reytinqdə yüksək mövqelər tutmaq hələ avtomatik olaraq çoxsaylı texnoloji şirkətlərin yaranması, yeni məhsulların bazara çıxarılması və ixrac gəlirlərinin artması demək deyil.
Əsas problem nədir?
Qlobal İnnovasiya İndeksi innovasiyanı iki əsas istiqamətdə qiymətləndirir: innovasiyalar üçün yaradılan şərait və həmin şəraitin nəticələri.
Azərbaycanın təqdim edilən göstəricilərində innovasiya resursları üzrə 65-ci, innovasiya nəticələri üzrə isə 109-cu yer göstərilir. Aradakı 44 pilləlik fərq diqqət çəkir. Bu fərq onu göstərir ki, innovasiya üçün mövcud olan imkanların real məhsula, texnologiyaya və iqtisadi dəyərə çevrilməsi istiqamətində əlavə işlərə ehtiyac var.
WIPO-nun ölkə profilində də Azərbaycanın zəif istiqamətləri sırasında yaradıcı nəticələr, bilik və texnologiya nəticələri, eləcə də biznesin inkişaf etmişliyi göstəriciləri yer alır. Müvafiq olaraq, ölkə yaradıcı nəticələr üzrə 110-cu, bilik və texnologiya nəticələri üzrə 100-cü, biznesin inkişaf etmişliyi üzrə isə 91-ci yerdədir.
Burada əsas məsələ elmi araşdırmaların və texnoloji ideyaların kommersiyalaşdırılmasıdır. Başqa sözlə, yeni ideya yalnız layihə və ya tədqiqat olaraq qalmamalı, bazarda tələbatı olan məhsula və xidmətə çevrilməlidir. Məsələn, universitetdə yaradılan texnologiyanın sənaye müəssisəsində tətbiq edilməsi, yerli startapın xarici bazara çıxması və ya yeni proqram təminatının ixrac edilməsi innovasiyanın real iqtisadi nəticələridir.
Bunun üçün maliyyə imkanları ilə yanaşı, özəl sektorun tədqiqatlara sərmayə qoyması, texnologiyaların sınaqdan keçirilməsi, patentlərin kommersiyalaşdırılması və innovativ məhsulların satış bazarlarına çıxarılması da vacibdir.
Startaplar və universitetlər: potensial necə istifadə edilməlidir?
Hesabatda universitet–sənaye əməkdaşlığının 5-ci yerdə olması müsbət göstəricidir. Lakin bu üstünlüyün davamlı iqtisadi nəticələr verməsi üçün elmi müəssisələrlə biznes arasında əlaqələrin praktik məzmunu gücləndirilməlidir.
Universitetlərin araşdırmaları istehsal müəssisələrinin real problemlərinin həllinə yönələndə həm elmi nəticələrin tətbiq imkanları genişlənir, həm də şirkətlər yeni texnologiyalardan faydalana bilir. Startapların maliyyələşdirilməsi üzrə 11-ci yer də mühüm üstünlükdür. Bununla belə, startap ekosisteminin uğuru yalnız ilkin maliyyə dəstəyi ilə ölçülmür. Şirkətlərin fəaliyyətini davam etdirməsi, müştəri qazanması, gəlir əldə etməsi və beynəlxalq bazarlara çıxması da vacibdir.
İnnovasiya sisteminin güclənməsi üçün tədqiqat və inkişaf xərclərinin, vençur kapitalının, biznesdə çalışan tədqiqatçıların və texnoloji məhsul ixracının dinamikası ayrıca izlənilməlidir.
Azərbaycanın qarşısında hansı vəzifələr dayanır?
Azərbaycanın beynəlxalq innovasiya reytinqində mövqeyini daha da yaxşılaşdırması üçün əsas vəzifə mövcud üstünlükləri real iqtisadi nəticələrlə möhkəmləndirməkdir.
Bu baxımdan bir neçə istiqamət xüsusi əhəmiyyət daşıyır:
Özəl sektorun tədqiqatlara sərmayəsini artırmaq. İnnovasiyalar yalnız dövlət proqramlarının deyil, biznesin də inkişaf prioritetinə çevrilməlidir.
Elmi nəticələri kommersiyalaşdırmaq. Universitet və tədqiqat mərkəzlərində yaradılan ideyaların bazara çıxarılması üçün mexanizmlər gücləndirilməlidir.
Startapların böyüməsini dəstəkləmək. İlkin maliyyələşdirmə ilə yanaşı, məhsulun satışına, ixraca və beynəlxalq tərəfdaşlığa imkan yaradılmalıdır.
İnnovasiya üzrə statistik məlumatları yaxşılaşdırmaq. Etibarlı və dolğun göstəricilər həm real vəziyyətin qiymətləndirilməsi, həm də dövlət siyasətinin nəticələrinin ölçülməsi üçün vacibdir.
Texnologiya ixracını genişləndirmək. Yerli şirkətlərin yalnız daxili bazarda deyil, beynəlxalq bazarlarda da rəqabət aparması təşviq olunmalıdır.
Rəqəmsal inkişafın sürətləndirilməsinə dair 2026–2028-ci illər üçün fəaliyyət planı da bu istiqamətdə prioritetlərin müəyyənləşdirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Ancaq proqramların uğuru qəbul edilən qərarların sayından çox, onların hansı konkret iqtisadi nəticələr verdiyi ilə ölçülməlidir.
Reytinqdə yüksəliş nə deməkdir?
Azərbaycanın Qlobal İnnovasiya İndeksində 9 pillə irəliləməsi müsbət nəticədir. Bu, ölkənin innovasiya mühitinin müəyyən istiqamətlərində inkişaf olduğunu göstərir. Lakin 85-ci yer Azərbaycanın qlobal innovasiya liderləri sırasına daxil olduğu anlamına gəlmir.
Əsas məqsəd reytinqdə yüksəlməklə kifayətlənməmək, texnoloji məhsulların istehsalını, elmi tədqiqatların iqtisadi səmərəsini, innovativ şirkətlərin dayanıqlığını və yüksək əlavə dəyər yaradan ixracı artırmaqdır.
Nəticə etibarilə, Azərbaycanın innovasiya sahəsində növbəti mərhələsi yeni imkanlar yaratmaqdan daha çox, mövcud imkanları real məhsula və iqtisadi gəlirə çevirmək olacaq.
S.Abdulla
