Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh sazişinin imzalanmasının qarşısındakı ən böyük hüquqi və siyasi maneə Ermənistan Konstitusiyasında yer alan Azərbaycana qarşı ərazi iddialarıdır.
Hər iki ölkə sülh müqaviləsinin mətni üzərində razılığa gəlsə də, rəsmi Bakı Ermənistanın əsas qanununda dəyişiklik edilmədən yekun sənədi imzalamaqdan imtina edir.
Ermənistan Konstitusiyası niyə əsas şərtdir?
Azərbaycan haqlı olaraq bəyan edir ki, daxili qanunvericiliyində ərazi iddiası olan bir dövlətlə beynəlxalq müqavilə imzalamaq gələcəkdə yeni münaqişə riskləri yaradır.
Ermənistan Konstitusiyasının preambula (giriş) hissəsində ölkənin 1990-cı il 23 avqust tarixli Müstəqillik Bəyannaməsinə birbaşa istinad olunur. Həmin Müstəqillik Bəyannaməsində Ermənistan SSR Ali Sovetinin və ləğv edilmiş Dağlıq Qarabağ Milli Şurasının 1989-cu il 1 dekabr tarixli “Ermənistan SSR və Dağlıq Qarabağın birləşdirilməsi haqqında” birgə qərarına istinad edilir. Bu isə hüquqi baxımdan Ermənistanın Azərbaycan ərazisinə iddia etdiyini rəsmiləşdirir.
Beynəlxalq hüquqa görə, heç bir dövlət imzaladığı beynəlxalq müqavilədən yayınmaq üçün öz daxili qanunvericiliyini və ya konstitusiyasını bəhanə edə bilməz. Lakin gələcəkdə Ermənistanda hakimiyyətə gələ biləcək revanşist qüvvələr sülh müqaviləsini “konstitusiyaya zidd” elan edərək ləğv edə bilərlər. Bu səbəbdən Azərbaycan hüquqi təminat tələb edir.
Sülh sazişinin imzalanmasına digər maneələr hansılardır?
Konstitusiya problemi ilə yanaşı, prosesin yekunlaşmasını ləngidən həm daxili, həm də regional faktorlar mövcuddur.
Baş nazir Nikol Paşinyanın “Vətəndaş Müqaviləsi” partiyası parlamentdə konstitusiya referendumunu təkbaşına təyin etmək üçün kifayət qədər səs çoxluğuna malik deyil. Yeni konstitusiyanın qəbulu üçünsə referendum keçirilməlidir. Paşinyan hakimiyyəti daxili müxalifətin və Rusiyapərəst qüvvələrinin təzyiqindən, eləcə də xalqın referendumda “yox” deməsindən çəkinir.
Regional nəqliyyat dəhlizləri nə vəd edir?
Sərhədlərin delimitasiyası və nəqliyyat kommunikasiyalarının açılması fonunda regional yolların idarəçiliyi hələ də müzakirə mövzusudur. ABŞ tərəfindən dəstəklənən TRIPP proqramı (Tramp Beynəlxalq Sülh və Rifah Marşrutu) çərçivəsində Azərbaycanın Naxçıvanla birbaşa əlaqəsinin təmin olunması istiqamətində layihələr irəli sürülsə də, tərəflərin yollar üzərindəki yurisdiksiya iddiaları tam uzlaşmayıb.
Fransa kimi bəzi Avropa dövlətlərinin Ermənistanı silahlandırması və İrəvandakı revanşist hissləri körükləməsi rəsmi İrəvanın sülh masasında daha qətiyyətsiz və uzatmalı mövqe nümayiş etdirməsinə rəvac verir.
Hazırda regionda vəziyyət faktiki olaraq stabildir. İki ölkə hazırda “real sülh” şəraitində yaşayır, hətta qarşılıqlı birbaşa təmaslar və iqtisadi-ticari əlaqələrin bərpası istiqamətində addımlar atılır.
Saziş mətni faktiki olaraq razılaşdırılıb və paraflanıb. Paşinyan yeni konstitusiya layihəsi üzərində işləyir, lakin proses uzanır.
Ermənistan Konstitusiyasının dəyişdirilməsi Azərbaycan üçün sadəcə texniki bir məsələ deyil, milli təhlükəsizlik və gələcək sülhün hüquqi sığortasıdır. Sülh sazişinin mətni tam hazır olsa belə, İrəvan daxili siyasi qorxularından qurtulub konstitusiya islahatını və referendumu həyata keçirməyincə yekun sənədin imzalanması qeyri-mümkün olaraq qalacaq.
“Analitik” Təhlil Mərkəzi
