Azərbaycanda orta aylıq əməkhaqqı artır. Rəsmi statistika əhalinin gəlirlərinin yüksəldiyini göstərir. Lakin ailələrin gündəlik həyatında əsas sual dəyişmir: normal yaşamaq üçün bir ailənin ayda nə qədər pula ehtiyacı var?
Bu suala vahid rəqəmlə cavab vermək çətindir. Çünki ailənin Bakıda və ya rayonda yaşaması, öz evinin olub-olmaması, uşaqların sayı, kredit və sağlamlıq xərcləri aylıq büdcəni ciddi şəkildə dəyişir. Bununla belə, rəsmi statistika və əsas xərc istiqamətlərinin müqayisəsi müəyyən mənzərə yaradır.
Orta maaş 1175 manata çatıb
Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, 2026-cı ilin yanvar-may aylarında ölkədə orta aylıq nominal əməkhaqqı 1175 manat təşkil edib. Bu, əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 7,3 faiz artım deməkdir. 2025-ci ilin yekununda orta aylıq əməkhaqqı isə 1102,9 manat olub.
2026-cı ildə minimum aylıq əməkhaqqı 400 manat, ölkə üzrə yaşayış minimumu isə 300 manat müəyyən edilib. Əmək qabiliyyətli şəxslər üçün yaşayış minimumu 317 manat, uşaqlar üçün 260 manatdır.
Ancaq yaşayış minimumu ilə “normal həyat” anlayışını eyniləşdirmək düzgün olmazdı. Yaşayış minimumu insanın ən zəruri tələbatlarını qarşılamaq üçün hesablanan sosial göstəricidir. Normal həyat isə qida və kommunal ödənişlərlə məhdudlaşmır.
Buraya geyim, nəqliyyat, rabitə, təhsil, dərman, uşaqların əlavə xərcləri, istirahət və müəyyən qədər yığım imkanı da daxildir.
Dörd nəfərlik ailənin aylıq büdcəsi necə görünür?
Şərti olaraq iki böyüklə iki uşaqdan ibarət ailəni götürək. Ailənin öz mənzili varsa, minimum və orta səviyyəli normal həyat üçün aylıq büdcə təxminən belə formalaşa bilər:
-Ərzaq: 800-1000 manat;
-Kommunal xidmətlər və internet: 120-180 manat;
-Nəqliyyat: 100-200 manat;
-Uşaqların məktəb və əlavə xərcləri: 150-300 manat;
-Geyim və məişət xərcləri: 150-250 manat;
-Dərman və gözlənilməz xərclər: 100-200 manat;
-Telefon və digər rabitə xərcləri: 50-80 manat;
-İstirahət və şəxsi ehtiyaclar: 150-300 manat.
Bu hesablamaya əsasən, öz evində yaşayan dörd nəfərlik ailənin çox dəbdəbəsiz, lakin normal həyat sürməsi üçün ayda təxminən 1620-2510 manat gəlirə ehtiyacı yarana bilər.
Əgər ailə Bakıda kirayədə yaşayırsa, mənzil xərci bu büdcəyə əlavə olunur. Bu halda aylıq gəlirə daha bir neçə yüz manat, bəzi hallarda isə bundan da çox yük düşür.
Deməli, kirayə və kredit yükü olmayan ailə üçün 2000-2500 manat, kirayədə yaşayan ailə üçün isə 2500-3500 manatlıq ümumi aylıq gəlir normal həyat üçün daha real görünən həddir. Bu, rəsmi yaşayış minimumu deyil, əsas xərclər əsasında aparılan təxmini hesablamadır.
Maaş artır, amma qiymətlər də yüksəlir
Əsas problem ondan ibarətdir ki, gəlirlərin artımı qiymət artımından tam ayrı proses deyil. 2026-cı ilin ilk altı ayında ölkədə orta illik inflyasiya 5,7 faiz təşkil edib. Qida məhsulları, içkilər və tütün üzrə qiymət artımı isə 6,7 faizə çatıb. İyun ayında qida məhsullarının illik bahalaşması 7,1 faiz olub.
Bu göstərici ailələrin büdcəsinə birbaşa təsir edir. Çünki gündəlik istehlak xərclərində ərzaq əsas paylardan birini tutur.
Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatlarına əsaslanan rəsmi göstəricilərə görə, 2026-cı ilin ilk aylarında əhali istehlak xərclərinin təxminən yarısını ərzaq məhsullarına yönəldib. Birinci rübdə adambaşına aylıq orta pərakəndə xərclər 517,2 manat, bunun 284,9 manatı ərzaq, içki və tütün məhsullarına sərf olunub.
Bu rəqəmi dörd nəfərlik ailəyə tətbiq etdikdə aylıq pərakəndə xərclərin 2 min manatı keçməsi mümkündür. Lakin bu, orta statistik göstəricidir və ailənin faktiki büdcəsinə kirayə, kommunal ödənişlər, kredit, təhsil və digər xidmət xərcləri ayrıca əlavə olunur.
Bir nəfərin maaşı ailəyə kifayət edirmi?
Rəsmi orta aylıq əməkhaqqı 1175 manat olsa da, bu məbləğ iki uşaqla yaşayan dörd nəfərlik ailənin bütün xərclərini rahat şəkildə qarşılamaq üçün kifayət etməyə bilər.
Hesablama göstərir ki, ailədə yalnız bir nəfərin orta əməkhaqqı alması halında büdcə əsasən ərzaq və zəruri ödənişlərə yönəlir. Yığım etmək, uşaqların əlavə təhsilini maliyyələşdirmək, istirahət etmək və ya gözlənilməz xərc yarandıqda əlavə vəsait tapmaq çətinləşir.
Əgər ailədə iki nəfər işləyirsə və hər biri ölkə üzrə orta əməkhaqqına yaxın gəlir əldə edirsə, ümumi aylıq gəlir 2300 manatı keçir. Bu halda öz evi olan ailə əsas xərclərini qarşılaya bilər. Lakin kirayə, ipoteka və ya yüksək kredit yükü büdcənin vəziyyətini yenidən dəyişir.
Ekspertlər “minimum”la “normal həyat” arasında fərq görür
İqtisadçı ekspert Xalid Kərimli də əvvəlki açıqlamalarında yaşayış minimumunun normal həyat səviyyəsini əks etdirmədiyini bildirib. Onun fikrincə, minimum istehlak səbəti insanın yalnız ən zəruri ehtiyaclarına əsaslanır.
Ekspertin yanaşmasına görə, ailənin cari xərclərini normal şəkildə qarşılaya bilməsi üçün adambaşına təxminən 600 manatlıq gəlir daha real hədd kimi qəbul edilə bilər. Bu hesabla dörd nəfərlik ailənin aylıq ümumi gəliri 2400 manat ətrafında olmalıdır. Daha yaxşı həyat, yığım, mənzil almaq və tətil kimi əlavə imkanlar üçün isə gəlirin daha yüksək olması tələb olunur.
Bu yanaşma bugünkü rəsmi statistika ilə müqayisədə də diqqət çəkir. Dörd nəfərlik ailədə iki nəfər orta əməkhaqqı alsa, onların ümumi gəliri təxminən 2350 manat təşkil edir. Bu isə ekspertin normal cari həyat üçün göstərdiyi 2400 manatlıq həddə çox yaxındır.
Lakin həmin ailənin kirayə və ya ipoteka borcu varsa, bu gəlir artıq rahatlıq üçün yetərli olmaya bilər.
Əsas problem: gəlir yalnız gündəlik xərclərə çatır
Ailənin “normal yaşaması” yalnız ayın sonuna qədər pulun çatması demək deyil. Normal büdcədə ən azı müəyyən miqdarda yığım da olmalıdır. Məsələn, aylıq gəliri 2500 manat olan ailə 2200-2300 manat xərcləyirsə, 200-300 manatlıq gözlənilməz xərc belə onun bütün büdcə balansını poza bilər.
Dərman, diş müalicəsi, avtomobilin təmiri, məktəb xərcləri, ailə tədbirləri və ya qəfil işsizlik ailənin maliyyə imkanlarını ciddi şəkildə zəiflədə bilər. Məhz buna görə iqtisadçılar ailə gəlirini yalnız aylıq istehlak xərcləri ilə deyil, yığım imkanları ilə birlikdə qiymətləndirməyi vacib sayırlar.
Bugünkü qiymətlər və gəlirlər fonunda Azərbaycanda dörd nəfərlik ailənin normal yaşaması üçün vahid məbləğ müəyyən etmək mümkün deyil.
Öz mənzilində yaşayan ailə üçün 2000-2500 manatlıq aylıq ümumi gəlir əsas xərcləri qarşılamaq baxımından nisbətən real hədd hesab oluna bilər.
Kirayədə yaşayan və ya ipoteka ödəyən ailə üçün isə bu məbləğin 2500-3500 manata çatması daha real görünür.
400 manatlıq minimum əməkhaqqı və 300 manatlıq yaşayış minimumu sosial təminat baxımından vacib göstəricilərdir. Lakin onlar ailənin rahat yaşaması, yığım etməsi və gözlənilməz xərclərə hazır olması üçün kifayət edən gəlir həddini əks etdirmir.
Rəsmi orta əməkhaqqının 1175 manata çatması müsbət göstəricidir. Ancaq ailənin real rifahını müəyyən edən əsas məsələ maaşın məbləği ilə yanaşı, həmin gəlirin qiymətlər qarşısında alıcılıq qabiliyyətidir. Ərzaq, xidmət və mənzil xərcləri artdıqca, “normal yaşamaq üçün nə qədər pul lazımdır?” sualı Azərbaycan ailələrinin ən aktual iqtisadi suallarından biri olaraq qalır.
Samir Abdulla
