Beyin üzərində aparılan yeni araşdırma uzunmüddətli COVID-in dopamin ifraz edən neyronların zədələnməsi ilə əlaqəli ola biləcəyini göstərib. Bu, bəzi xəstələrdə aylarla davam edən yorğunluq, motivasiyanın azalması, hərəkətlərin ləngiməsi və yaddaş problemlərinin mümkün səbəbini izah edə bilər.
Araşdırma Kanadanın Asılılıq və Psixi Sağlamlıq Mərkəzinin (CAMH) alimləri tərəfindən aparılıb.
Azpost.info bildirir ki, eBioMedicine jurnalında dərc olunan nəticələr long COVID-in bioloji mexanizmlərinin və mümkün müalicə üsullarının araşdırılması üçün yeni istiqamət aça bilər.
Dopamin neyronlarında mühüm dəyişiklik aşkarlanıb
Alimlər long COVID diaqnozu olan insanlarda dopamin neyronlarının vəziyyəti və bütövlüyü ilə əlaqəli bioloji markerin səviyyəsini ölçüblər. Bunun üçün pozitron-emissiya tomoqrafiyasından (PET) istifadə olunub və nəticələr sağlam iştirakçıların göstəriciləri ilə müqayisə edilib.
Nəticədə uzunmüddətli COVID olan şəxslərdə bu markerin səviyyəsinin beynin striatum adlanan əsas bölgələrinin hamısında əhəmiyyətli dərəcədə aşağı olduğu müəyyənləşib. Striatum motivasiya, hərəkət və müxtəlif koqnitiv proseslərin tənzimlənməsində mühüm rol oynayır.
Markerin azalması dopamin ifraz edən sinir uclarının sıxlığının azalmasına işarə edə bilər.
Yorğunluq və yaddaş problemlərinin səbəbi ola bilər
Tədqiqatçılar dəyişikliklərin beyində yerləşmə xüsusiyyətləri ilə müxtəlif simptomlar arasında əlaqə də aşkar ediblər.
Belə ki:
ventral striatumda markerin daha aşağı olması motivasiyanın daha çox azalması ilə əlaqələndirilib;
putamendə markerin azalması hərəkətlərin ləngiməsi ilə əlaqəli olub;
quyruqlu nüvə və putamendə müşahidə edilən dəyişikliklər isə yaddaş problemləri ilə əlaqələndirilib.
Araşdırmanın baş müəllifi, CAMH Beyin Sağlamlığının Görüntülənməsi Mərkəzinin baş elmi əməkdaşı və Kanada Tədqiqat Kafedrasının sahibi Ceffri Meyer bildirib ki, əldə olunan nəticələr long COVID ilə dopamin ifraz edən neyronların itirilməsi arasında əlaqəyə dair ciddi sübutlar təqdim edir.
Beyində iltihab da rol oynaya bilər
Alimlərin əvvəlki araşdırması long COVID olan insanların beynində, xüsusilə dopamin neyronlarının çox olduğu bölgələrdə qeyri-adi dərəcədə yüksək iltihab səviyyəsi aşkar etmişdi.
Yeni nəticələr bu iki proses arasında mümkün əlaqəyə diqqət çəkir.
Məlumdur ki, beyindəki iltihab dopamin neyronlarına zərər verə bilər. Yeni araşdırmada isə dopamin neyronlarının markerinin məhz əvvəlki tədqiqatda yüksək iltihabın aşkarlandığı bölgələrdə azaldığı müəyyən edilib.
Beləliklə, tədqiqatçılar uzunmüddətli beyin iltihabı ilə dopamin sisteminin zədələnməsi arasında mümkün əlaqənin olduğunu düşünürlər.
Long COVID nə qədər yayılıb?
Təxminlərə görə, long COVID dünya əhalisinin təxminən 5 faizinə təsir edir.
Simptomlar ilkin COVID-19 infeksiyasından sonra ən azı üç ay davam edə bilər. Ən çox rast gəlinən problemlər arasında güclü yorğunluq, “beyin dumanı”, yaddaş problemləri və əhval-ruhiyyənin aşağı düşməsi göstərilir.
Hazırda long COVID-in altında yatan bioloji mexanizmlərə birbaşa yönəlmiş təsdiqlənmiş müalicə üsulu yoxdur.
Yeni müalicə istiqaməti yarana bilər
Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, yeni nəticələr gələcək müalicə araşdırmalarının istiqamətinə təsir göstərə bilər. İndiyədək bir çox elmi iş əsasən iltihab və immun sistemindəki dəyişikliklərə yönəlib. Dopamin neyronlarını birbaşa hədəfləyən klinik araşdırmalar isə nisbətən azdır.
Ceffri Meyer dopamin sisteminin fəaliyyətini gücləndirə bilən preparatların, o cümlədən dopaminin sələflərinin və onun metabolizmasını bloklayan vasitələrin gələcəkdə long COVID müalicəsi üçün araşdırıla biləcəyini bildirib.
Tədqiqat qrupu yaxın aylarda klinik sınağa başlamağı planlaşdırır. Məqsəd dopamin sisteminin fəaliyyətinin dəyişdirilməsinin yorğunluq, yaddaş problemləri və motivasiyanın azalması kimi simptomları yüngülləşdirib-yüngülləşdirmədiyini müəyyən etməkdir.
Araşdırma University Health Network ilə əməkdaşlıq çərçivəsində aparılacaq və Kanada Sağlamlıq Araşdırmaları İnstitutunun dəstəyi ilə həyata keçiriləcək.
N.Talıblı
