Fitçalanlar kimlərdir?

Korrupsiya hüquqpozmalarına qarşı mübarizə ilə bağlı əsas problemlərdən biri onların müəyyənləşdirilməsinin çətinliyidir. Korrupsiya sövdələşmələrin iştirakçıları çox vaxt onların ikitərəfli əlaqəsi haqqında məlumatın üçüncü tərəflərə məlum olmasında maraqlı deyillər.  Belə sövdələşmələrin əhəmiyyətli bir hissəsi gizli qalır və başqalarına yalnız onun xoşagəlməz nəticələrini müşahidə etmək qalır.

Bu baxımdan, korrupsiya hüquqpozmalarının aşkar edilməsi və araşdırılması məqsədilə müəyyən səbəblərdən bu barədə xəbərdar olmuş şəxslərdən gözlənilən və ya törədilmiş sui-istifadə halları barədə məlumatların vaxtında alınmasına imkan verən xüsusi mexanizmlərin tətbiqi mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Xüsusilə, işçilər və ya işçilər tərəfindən öz xidməti vəzifələrini yerinə yetirərkən və onların rəhbərləri, həmkarları və ya bütövlükdə təşkilat tərəfindən planlaşdırılan və ya törədilmiş pozuntular barədə əldə etdikləri məlumatlar böyük əhəmiyyət kəsb edir.

İngilis dilli ədəbiyyatda bu cür məlumatların açıqlanması “wistleblowing” termini ilə ifadə edilir. Azərbaycan dil bu terminin hərfi tərçüməsi “Fit çalanlar” deməkdir. Azərbaycan qanunvericiliyinə əsasən bu termin “korrupsiya ilə bağlı hüquqpozmalarla bağlı məlumat verən şəxs” kimi müəyyən edilib.

“Fit çalan” termini Avropa hüquq mədəniyyətində nisbətən yaxınlarda istifadə edilməyə başlanılıb, lakin artıq bir sıra dövlətlər və beynəlxalq qeyri-hökumət təşkilatlarında ən çox istifadə olunan kimi təsbit edilir. Belə ki, Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Korrupsiyaya Qarşı Konvensiyasında Konvensiyaya uyğun olaraq cinayət kimi müəyyən edilmiş hər hansı bir fakt barədə səlahiyyətli orqanlara vicdanla məlumat verən şəxslər “məlumat verən şəxslər”( https://www.un.org/ru/documents/decl_conv/conventions/corruption.shtml) kimi müəyyən edilir. Konvensiyada “whistblower” anlayışından istifadə edilməmişdir. Lakin açıq-aydın Amerika hüquq sahəsindən gələn bu konsepsiya beynəlxalq antikorrupsiya təşkilatlarının bir sıra sənədlərində tədricən universal xarakter alır. Korrupsiyaya qarşı mübarizə və bütün dünyada korrupsiyanın səviyyəsini araşdıran  beynəlxalq qeyri-hökumət təşkilatı olan Transparency İnternational təşkilatı “whistblowing”-i   korrupsiya, səlahiyyətdən sui-istifadə, cinayət əməlləri, ədalət mühakiməsinin pozulması, ictimai sağlamlıq, təhlükəsizlik və ya ətraf mühit üçün təhlükə, dövlət vəsaitinin və ya əmlakının icazəsiz istifadəsi, kobud israf və ya yanlış idarəetmə, maraqların toqquşması və yuxarıda göstərilənlərdən hər hansı birini gizlətmək üçün törədilmiş hərəkətlərin ifşası və ya onlar haqqında məlumat vermə kimi müəyyən edir. Beynəlxalq Şəffaflıq Təşkilatı belə bir tərif verir: Whistleblowing –dövlət və ya özəl sektor təşkilatlarında və ya onlar tərəfindən həyata keçirilən korrupsiya, qeyri-qanuni, saxtakarlıq və ya ictimai maraqları narahat edən və ya təhdid  edən təhlükəli fəaliyyətlərlə bağlı məlumatın– əks təbirlər görə biləcəyi hesab edilən şəxslərə və ya qurumlara açıqlanması.

Avropa Şurası Nazirlər Komitəsinin 2014-cü ildə 1198-ci iclasında qəbul edilmiş məlumat verənlərin müdafiəsi üzrə Avropa Şurasının Tövsiyəsində açıq şəkildə qeyd olunur ki, “İctimai maraqlara təhdidlər və ya zərərlər barədə məlumat verən və ya açıqlayan “whistblower”lər şəffaflıq və demokratik hesabatlılığın möhkəmlənməsinə töhfə verə bilərlər”. Tövsiyələr təkcə korrupsiya cinayətləri haqqında məlumatların təqdim edilməsi və toplanması üçün kanalların işlənib hazırlanmasını deyil, hətta cinayət və ya hüquqpozma haqqında məlumatın təsdiqini tapmasa belə, məlumat verənin qorunmasının zəruriliyini təklif edir. Avropa Şurası üzv dövlətlərə öz milli qanunvericilikləri çərçivəsində məlumat verənlərin/məlumat verənlərin tanınması və müdafiəsi üçün hüquqi və institusional çərçivə yaratmağa, həmçinin effektiv hesabat kanallarını təmin etməyi tövsiyyə olunur.

Avropa İttifaqı məlumat verənləri müəyyən edən və onların hüquqi müdafiəsi üçün minimum standartları müəyyən edən, eyni zamanda qeyri-dəqiq və ya zərərli məlumatlar nəticəsində zərər çəkənlər üçün təminat və müdafiə vasitələri təqdim edən “Birliyin qanunvericiyini pozuntusu haqqında məlumat verənlərin müdafiəsi” Direktivini qəbul etmişdir. Direktiv 23 oktyabr 2019-cu ildə qəbul edilib və 16 dekabr 2019-cu ildə qüvvəyə minib. Aİ Üzv Dövlətləri Direktivin əsas müddəalarını öz milli qanunvericiliklərinə daxil etmək üçün 17 dekabr 2021-ci il tarixinədək 2 il müddət verib. Bu sənəddə “whistleblowers” – ictimai maraqlara zərər vuran Avropa İttifaqı qanunvericiliyinin hər hansı pozuntusu barədə məlumat verən və bununla da hüquq pozuntularının aşkar edilməsi və qarşısının alınmasında və cəmiyyətin rifahının qorunmasında əsas rol oynayan şəxslər kimi başa düşülür. Direktiv milli təhlükəsizlik istisna olmaqla, dövlət satınalmaları, maliyyə xidmətləri, daxili və xarici bazarlar, müdafiə ilə bağlı məhsulların istehsalı və marketinqi, nəqliyyat təhlükəsizliyi və s. kimi bir çox qanunvericiliyin sahələrini əhatə edir (Direktivin 24-cü bəndi). Deyə bilərik ki, Avropa İttifaqının bu Direktivi Avropa hüquq mədəniyyətində “whistleblowers” anlayışının konsolidasiyası və gündəlik leksik istifadəyə daxil edilməsi istiqamətində bir addımdır.

Avropa Komissiyasının apardığı araşdırmalar göstərib ki, Aİ vətəndaşlarının yalnız 15 faizi məlumat verənlərin müdafiəsi ilə bağlı mövcud hüquqi standartlardan xəbərdardır. 2017-ci ildə respondentlərin 85%-i şahidi olduqları sui-istifadə hallarını bildirmədiklərini, çünki müdafiəyə etibar etmədiklərini və onlara qarşı sonrakı repressiyalardan qorxduqlarını bildiriblər. 2017-ci ildə pozuntular barədə məlumat verən işçilərin 36% -i karyeralarında mənfi nəticələrlə üzləşib – işdən çıxarılma və hətta sağlamlığa zərər kimi.

Mütəxəssislər “whistleblowers”, zərər çəkmiş işçiləri, şikayətçiləri və “zəng çalanları” fərqləndirirlər. “whistleblowers” zərər çəkmiş işçiləri, şikayətçiləri və “zəng çalanları” fərqli olaraq təşkilat daxilində işləyirlər (məsələn, işçilər, podratçılar, könüllülər, idarə heyəti üzvləri). Beləliklə, “məlumat verənlərin” özəlliyi ondan ibarətdir ki, onlar bir təşkilatda baş verən cinayət haqqında daxili məlumatı olan şəxslərdir.

Bu məqalə “Məlumat verən şəxslərin müdafiəsinə dair qanunvericiliyin təkmilləşdirilməsinə dəstək” layihəsi çərçivəsində hazırlanmışdır.

 

 

Əvvəlki məqalə

28 May metrosunun qarşısı avtomobillər üçün bağlanır –

Sonrakı məqalə

Avropa İnvestisiya Bankı Azərbaycana 10 mln. avro kredit xətti ayırıb