Adi bir gün, heç bir ağır tapşırıq yoxdur, amma artıq axşam saat doqquzda doğmalarınızla sadəcə danışmağa belə halınız qalmır. Tanış mənzərədir? Sən demə, məsələ heç də görülən işin həcmində deyil: xroniki tükənmənin daha incə səbəbləri var. Bəs daxili resursumuz hara yox olur?
“Heç nə etmədiyim halda yorulmuşam” effektinin niyə yarandığını, hər gün enerjimizi gizlicə oğurlayan dörd tələni və öz vəziyyətimiz üzərində nəzarəti necə geri qaytara biləcəyimizi təqdim edirik.
Bəzən belə olur: yuxunuzu almısınız, oyanmısınız, gün də sakit keçib – bir neçə zəng, e-poçtun yoxlanılması, axşam isə serial. Qeyri-adi heç nə yoxdur. Amma yenə də tək bir şey istəyirsiniz – hamı sizdən əl çəksin.
Fiziki yorğunluqla bağlı hər şey sadədir: əzələlər işləyib, onlara istirahət lazımdır. Psixoloji tükənmə isə hiss olunmadan toplanır. O, işin özündən deyil, sinir sistemimizin saatlarla “gözləmə rejimində” qalmasından yaranır.
Beyin sizin marafon qaçdığınızı, yoxsa xəbərlərə görə səkkiz saat yüngül təşviş içində olduğunuzu ayırd edə bilmir – o, gərginliyin mənbəyinə deyil, gərginliyin özünə reaksiya verir.
Bu fon həyəcanı azalmadıqda, orqanizm fasiləsiz olaraq ətrafı təhlükələrə qarşı skan edir və əzələləri tonusda saxlayır. İnsan sadəcə divanda oturur, lakin onun resursu ağır iş zamanı olduğu kimi intensiv şəkildə xərclənir.
Buna görə də adi yuxu kömək etmir: o, bədəni bərpa edir, lakin neyronların xroniki həddindən artıq oyanıqlığını eşitmir. Nəticədə – biz hələ gün başlamamış artıq yorğun oyanırıq.
Ekspertlər bizdən bütün gücümüzü gizlicə çəkib aparan dörd əsas amili qeyd edirlər:
-
Xroniki qeyri-müəyyənlik: Beyin nəhəng miqdarda enerjini təkcə cari problemlərin həllinə deyil, həm də onların necə bitəcəyini gözləməyə sərf edir. İşdə, münasibətlərdə və ya ölkədəki vəziyyətin necə yekunlaşacağını bilmədikdə, beyin avtomatik olaraq yüzlərlə ssenari hesablayır. Bu proses fonda gedir, biz bunu fərq etmirik, lakin o, resursumuzu hərfi mənada yandırıb kül edir.
-
Sonsuz rəqəmsal küy: Smartfondakı hər bir bildiriş diqqətin yayınması deməkdir. Bir dəfə diqqəti dağılandan sonra insanın əvvəlki tapşırığa eyni dərəcədə dərindən qayıtması üçün orta hesabla 20 dəqiqədən çox vaxt lazımdır. Mesajlar hər saat gəldikdə, biz bütün günü sadəcə səthi keçirik və bu, bir mürəkkəb, lakin fasiləsiz işdən daha çox yorur.
-
Mikro-seçimlərdən yaranan yorğunluq: Qərar qəbul etmək qabiliyyətimizin də bir həddi var. Səhər yeməyinə nə yeməli, hansı marşrutla getməli, həmkarına necə cavab verməli və ya növbəti xəbərə necə reaksiya verməli – bunların hamısı seçimdir. Axşama qədər irimiqyaslı heç nə etməyən insan yüzlərlə xırda qərar qəbul etməyə çatdırır və diqqət ehtiyatını tamamilə tükəndirir.
-
Daimi əlçatanlıq rejimi: Messengerlərdə “əlaqədə” olduqda və istənilən iş və ya şəxsi sorğuya cavab verməyə hazır qaldıqda, sinir sistemi bir an belə dincəlmir. Bu, istirahət deyil, uzunmüddətli növbətçilikdir.
Xroniki tükənmənin hiyləgərliyi ondadır ki, o, çox yavaş-yavaş artır. Kəskin yorğunluq anlaşılandır: vaqon boşaltdın – yoruldun. Xroniki yorğunluq isə konkret bir hadisəyə bağlı deyil, ona görə də biz tez bir zamanda bu vəziyyəti özümüzün yeni “normamız” hesab etməyə başlayırıq.
Zaman keçdikcə öz vəziyyətimizi obyektiv qiymətləndirmək qabiliyyətini itiririk. Düşünmək tələb edən tapşırıqlardan qaçmağa başlayırıq, xırda şeylərə görə qıcıqlanırıq, yaxınlarımıza qarşı emosional olaraq soyuyuruq.
Bizə elə gəlir ki, sadəcə “xasiyyətimiz korlanıb” və ya “çətin gün olub”, halbuki əslində bunlar dərin həddindən artıq yüklənmənin klassik simptomlarıdır.
Çox vaxt biz təşvişi məsuliyyətlə qarışdırırıq. Bizə elə gəlir ki, daim xəbər lentini izləmək, mesajlara tez reaksiya vermək və tamamilə hər şeydən xəbərdar olmaq – toparlanmışlıq və etibarlılıq əlamətidir. Əslində isə bu, birbaşa tükənməyə (təbəddülata) aparan yoldur.
Bu qapalı dairədən çıxmaq üçün vacib bir şeyi anlamaq lazımdır: hər şeyi real vaxt rejimində nəzarətdə saxlamaq qeyri-mümkündür.
Həqiqətən nəyəsə təsir edən xəbərlər, öz rahatlığınız naminə telefonu bir neçə saatlıq söndürsəniz belə, hər bir halda gəlib sizə çatacaq.
