Dünya iqtisadiyyatında baş verən hər bir dalğalanma, Nyu-York, London və ya Şanxay birjalarındakı rəqəmlərin hər bir dəyişməsi zəncirvari reaksiya ilə gəlib bizim gündəlik həyatımıza toxunur.
Azpost.info bildirir ki, Azərbaycan iqtisadiyyatının spesifik strukturunu nəzərə alsaq, bizim üçün iki əsas qlobal indikator var: Neft və qızıl. Biri dövlətimizin əsas gəlir mənbəyi, digəri isə vətəndaşlarımızın ən etibarlı yığım vasitəsidir.
Bəs bu iki aktivin qlobal qiymətinin dəyişməsi Bakıdakı market rəflərinə, daşınmaz əmlak bazarına və bizim cibimizə necə təsir edir?
“Qara qızıl”ın hökmü: Neft qiymətləri və manatın taleyi
Azərbaycan ixracatının əsas payını neft və qaz təşkil etdiyi üçün, “Brent” markalı neftin bir barelinin qiyməti ölkəyə daxil olan dollar kütləsinin həcmini müəyyən edir.
Neftin qiyməti yüksək (məsələn, 80-90 dollardan yuxarı) olduqda, Dövlət Neft Fonduna (ARDNF) və dövlət büdcəsinə valyuta daxilolmaları artır. Bu, ölkədə valyuta bolluğu yaradır və Mərkəzi Bankın manatın sabit məzənnəsini ($1 = 1.70 AZN$) qorumasını asanlaşdırır.
Manatın sabit qalması idxal olunan malların (ticarət tərəfdaşlarımızda kəskin inflyasiya olmadığı təqdirdə) kəskin bahalaşmasının qarşısını alır. Neft qiymətləri uzun müddət kəskin şəkildə aşağı düşərsə, rəsmi devalvasiya riski və ya daxili bazarda dollar qıtlığı qorxusu yaranır ki, bu da dərhal daşınmaz əmlak və avtomobil bazarında süni qiymət artımına və ya durğunluğa yol açır.
Dövlət xərcləri və maaşlar
Yüksək neft gəlirləri dövlət büdcəsinin profisitlə (artıqlıqla) bağlanmasına imkan verir. Bu isə birbaşa olaraq sosial layihələrin, infrastruktur tikintilərinin maliyyələşməsi, eləcə də büdcə təşkilatlarında çalışanların maaşlarının, pensiya və müavinətlərin mütəmadi artırılması üçün zəmin yaradır.
Parıldayan sığınacaq: Qlobal qızıl rekordu və Bakı bazarı
Son dövrlərdə qlobal geosiyasi gərginliklər və böyük mərkəzi bankların faiz dərəcələrini aşağı salmaq strategiyası qızılın unsiyasını tarixi maksimumlara çatdırıb. Qlobal birjadakı bu “qızıl qızdırması” yerli bazara anında reaksiya verir.
Azərbaycanda qızıl təkcə investisiya deyil, həm də dərin bir mədəniyyətdir (xüsusən də yay-payız aylarındakı toy mövsümündə). London birjasında qızılın qramı bahalaşan kimi, Bakının məşhur qızıl bazarlarında (məsələn, “Moskva” univermağı və ya “Mərkəzi Univermaq”) qiymətlər dərhal yenilənir. Bir neçə il əvvəl toy hazırlığı üçün nəzərdə tutulan büdcə, indi eyni çəkidə qızıl dəstini almağa yetmir. İtaliya və yerli zavod istehsalı olan qızılların qramı rəsmi olaraq artır, bu isə istehlakçıların alıcılıq qabiliyyətini aşağı salır. insanları daha aşağı əyarlı (məsələn, 583/585) və ya daha yüngül çəkili bəzək əşyalarına yönəldir.
Nağd vəsaitini inflyasiyadan qorumaq istəyən yerli investorlar və vətəndaşlar üçün qızıl külçələri və sikkələri hazırda ən populyar vasitədir. Qlobal artım daxildə də bu aktivə tələbi artırır, lakin baha qiymətə alınan qızılın gələcəkdə qlobal korreksiya (qiymət düşməsi) zamanı zərər gətirmə riski də formalaşır.
İdxal inflyasiyası və ərzaq bazarı
Neft və qızılın qiyməti həm də qlobal logistika və istehsal xərclərini tənzimləyir. Qlobal neft qiymətlərinin yüksək olması dünyada daşınma və logistika xərclərini artırır. Azərbaycan istehlak mallarının, xüsusən də ərzaq və geyim məhsullarının böyük hissəsini xaricdən idxal etdiyi üçün, xarici istehsalçıların artan xərcləri Bakıdakı supermarketlərin piştaxtalarına “idxal inflyasiyası” olaraq təsir edir. Yəni, neftin bahalaşması dövlətə xeyir eləsə də, qlobal miqyasda malların bahalaşması vasitəsilə vətəndaşın cibinə mənfi təsir edə bilir.
Qlobal iqtisadi fırtınaların fonunda daxili bazarda maliyyə sabitliyini qorumaq üçün vətəndaşlara bir neçə qızıl qaydanı xatırlatmaq yerinə düşər:
Yığımların diversifikasiyası: Bütün pulları yalnız bir aktivdə (məsələn, qızılda və ya yalnız bir valyutada) saxlamaq risklidir. Səbəti bölmək (manat, dollar, qızıl) ən təhlükəsiz yoldur.
Qızıl alarkən ehtiyatlılıq: Toy və ya zinət məqsədilə alınan qızılda işçilik haqqı yüksək olduğu üçün, sonradan satarkən böyük itki olur. İnvestisiya üçün külçə və ya investisiya sikkələrinə üstünlük verilməlidir.
Büdcə planlaması: Qlobal inflyasiya meyillərini nəzərə alaraq, xüsusən idxal mallarında gözlənilən qiymət artımlarına qarşı ailə büdcəsinə qənaət rejimi tətbiq edilməlidir.
Samir Abdulla
