Müasir şəhər həyatı insanlara rahatlıq, sürətli xidmətlər və texnoloji imkanlar qazandırsa da, bunun əvəzində planetin üzərinə hər gün minlərlə ton tullantı yüklənir. Plastik qablaşdırmalar, birdəfəlik məhsullar, qida qalıqları və elektron tullantılar artıq təkcə ekoloji deyil, həm də iqtisadi və sosial problemə çevrilib. BMT-nin məlumatlarına görə, dünyada hər il milyardlarla ton məişət tullantısı yaranır və bu həcmin böyük hissəsi ya poliqonlara atılır, ya da təbiətə qarışaraq torpağı, suyu və havanı çirkləndirir.
Bu problem Azərbaycanda da aktuallığını qoruyur. Xüsusilə sürətlə inkişaf edən Bakı şəhərində əhalinin və istehlakın artması məişət tullantılarının həcmini də yüksəldir. Son illərdə dövlət səviyyəsində tullantıların idarə olunması və təkrar emalı istiqamətində mühüm layihələr həyata keçirilsə də, mütəxəssislər hesab edirlər ki, ekoloji tarazlığın qorunması hər bir insanın gündəlik davranışından başlayır. Məhz buna görə də dünyada geniş yayılan “Sıfır Tullantı” (Zero Waste) fəlsəfəsi getdikcə daha çox insanın həyat tərzinə çevrilir.
Bakı tullantıları enerji və yeni məhsula çevirir
Azərbaycanda dairəvi iqtisadiyyat modelinə keçid istiqamətində mühüm addımlar atılır. Bu sahədə ən diqqətçəkən layihələrdən biri “Təmiz Şəhər” ASC tərəfindən idarə olunan Bakı Bərk Məişət Tullantılarının Yandırılması Zavodudur.
Şərqi Avropa və MDB məkanında ən iri obyektlərdən biri hesab edilən bu müəssisədə məişət tullantıları xüsusi texnologiya ilə yandırılır və əldə olunan enerji hesabına il ərzində təxminən 100 min ev təsərrüfatının elektrik enerjisinə olan tələbatını ödəyə biləcək həcmdə elektrik istehsal edilir.
Bununla yanaşı, Balaxanı Sənaye Parkında tullantı şinlərdən idman və uşaq meydançaları üçün rezin örtüklər, plastik butulkalardan isə yeni sənaye xammalı hazırlanır. Bu layihələr tullantıların sadəcə zibil deyil, iqtisadi resurs olduğunu göstərir.
“Sıfır tullantı” nə deməkdir?
Zero Waste fəlsəfəsinin məqsədi tullantını tamamilə yox etmək deyil. Əsas məqsəd istehlakı azaltmaq, istifadə müddətini uzatmaq və mümkün qədər az zibil yaratmaqdır.
Bu yanaşmanın əsasında 5R prinsipi dayanır.
1. İmtina et (Refuse)
Ən yaxşı tullantı ümumiyyətlə yaranmayan tullantıdır.
Marketdə birdəfəlik plastik torba əvəzinə bez çanta seçmək, plastik saman və birdəfəlik qablardan imtina etmək hər gün yüzlərlə lazımsız tullantının yaranmasının qarşısını ala bilər.
Azərbaycanda da Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin keçirdiyi “Tullantıları ekoçantaya dəyiş” aksiyaları bu mədəniyyətin formalaşmasına xidmət edir.
2. Azalt (Reduce)
Mütəxəssislər hesab edirlər ki, müasir dövrdə insanların böyük hissəsi ehtiyacından çox alış-veriş edir. Yeni geyim, elektronika və ya məişət əşyası almadan əvvəl özünüzə sadə bir sual vermək faydalıdır: “Mənim buna həqiqətən ehtiyacım varmı?”
Daha az alış-veriş həm ailə büdcəsinə qənaət edir, həm də tullantıların həcmini azaldır.
3. Yenidən istifadə et (Reuse)
Birdəfəlik istifadə olunan məhsullar tullantıların əsas mənbələrindən biridir. Metal su qabı, termos, şüşə butulka və şəxsi qəhvə fincanı kimi məhsullar uzun illər istifadə oluna bilər. Bu, həm plastik tullantıları azaldır, həm də uzunmüddətli perspektivdə əlavə xərclərin qarşısını alır.
4. Təkrar emal et (Recycle)
Kağız, plastik, metal və şüşə tullantılar düzgün çeşidləndikdə yenidən istehsal prosesinə qaytarılır. Bakının müxtəlif ərazilərində quraşdırılan xüsusi konteynerlər bu məqsədə xidmət edir. Bundan əlavə, müxtəlif ekoloji aksiyalar çərçivəsində plastik qablar və işlənmiş batareyalar təhvil verən vətəndaşlara ağac tingləri və digər hədiyyələr təqdim olunur. Bu cür təşəbbüslər insanların təkrar emala marağını artırır.
5. Kompost et (Rot)
Məişət tullantılarının böyük hissəsini qida qalıqları təşkil edir. Meyvə və tərəvəz qabıqları poliqonlarda çürüyərkən atmosferə metan qazı buraxır ki, bu da iqlim dəyişikliyinə təsir edən əsas qazlardan biridir. Həyətyanı sahəsi olan ailələr bu tullantıları kompost hazırlayaraq təbii gübrəyə çevirə bilərlər. Beləliklə, həm tullantı azalır, həm də torpağın məhsuldarlığı artır.
Kiçik addımlar böyük nəticə verir
Ekoloqlar vurğulayırlar ki, dünyanı dəyişmək üçün milyonlarla insanın eyni anda ideal həyat tərzi sürməsi vacib deyil.
Əsas məsələ hər bir insanın gündəlik həyatında kiçik dəyişikliklər etməsidir. Məsələn:
bez çantadan istifadə etmək;
plastik butulka almamaq;
tullantıları çeşidləmək;
lazımsız alış-verişdən imtina etmək;
təbiətdə zibil atmamaq.
Bu sadə vərdişlər ümumi nəticədə minlərlə ton tullantının qarşısını ala bilər.
Sıfır tullantı fəlsəfəsi təkcə ekoloqların və ya dövlət qurumlarının işi deyil. Bu, hər bir insanın gündəlik seçimlərindən başlayan həyat tərzidir. Azərbaycanda tullantıların təkrar emalı və enerji istehsalı sahəsində həyata keçirilən layihələr mühüm əhəmiyyət daşısa da, onların effektivliyi vətəndaşların məsuliyyətli davranışından da asılıdır.
Bu gün plastik torbadan imtina etmək, tullantını düzgün çeşidləmək və ya Xəzər sahilində zibil atmamaq kiçik addım kimi görünə bilər. Lakin milyonlarla insan eyni seçimi etdikdə nəticə həm Bakı, həm də gələcək nəsillər üçün daha təmiz, sağlam və yaşıl mühit olacaq.
S.Abdulla
