Fevralın 26-sı Azərbaycan xalqının yaddaşına silinməz iz buraxmış qanlı faciənin – Xocalı soyqırımının ildönümüdür. 1992-ci ildə baş vermiş bu qətliam ölkənin ictimai-siyasi tarixində xüsusi yer tutur və onların beynəlxalq müstəvidə tanıdılması uzun illərdir dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən biridir.
Bu illər ərzində siyasi institutlarla yanaşı dini qurumlar da fəal mövqe sərgiləyiblər. Xüsusilə Qafqaz Müsəlmanları İdarəsi və onun sədri Allahşükür Paşazadə dini diplomatiya vasitəsilə bu məsələnin beynəlxalq gündəmdə saxlanmasına çalışıblar.
Xocalı hadisələrinin ildönümləri ilə bağlı olaraq QMİ ölkə daxilində fəaliyyət göstərən dini icmalarla birgə mütəmadi şəkildə anım və beynəlxalq ictimaiyyətə çağırış xarakterli tədbirlər təşkil edib. Bu fəaliyyət əsasən üç istiqamətdə özünü göstərib: dini mərasimlər və dualar, ictimai-sosial mərasimlər, beynəlxalq dini platformalarda ittiham və ədalət çağırışları.
QMİ-nin təşəbbüsü ilə məscidlərdə və digər dini məkanlarda Xocalı qurbanlarının xatirəsinə ehsan verilib və dualar oxunub, xütbələrdə faciənin mahiyyəti barədə məlumat verilib. Xüsusilə fevralın 26-da ölkə üzrə məscidlərdə şəhidlərin ruhuna Qurani-Kərim tilavəti və xüsusi moizələr təşkil olunub.
QMİ sədri Allahşükür Paşazadə bu mərasimlərdə dəfələrlə vurğulayıb ki, Xocalı faciəsi yalnız bir xalqın deyil, bütün bəşəriyyətin faciəsidir. Günahsız insanların qətli insanlıq əleyhinə cinayətdir.
Bu tip çıxışlar dini auditoriyada həm tarixi yaddaşın qorunmasına, həm də hadisələrin mənəvi müstəvidə ittihamına xidmət edib.
QMİ təkcə müsəlman icmaları ilə deyil, Azərbaycanda fəaliyyət göstərən digər dini konfessiyalarla – pravoslav, katolik və yəhudi icmaları ilə də birgə bəyanatlar yayaraq Xocalı hadisələrini pisləyən mövqe ortaya qoyub. Bu, məsələnin təkcə milli deyil, ümumbəşəri dəyər kimi təqdim edilməsinə şərait yaradıb.
Birgə bəyanatlarda əsas vurğu mülki əhaliyə qarşı zorakılığın qəbuledilməzliyi və beynəlxalq hüququn aliliyinin təmin olunması üzərində olub. Bu yanaşma dini həmrəyliyin nümayişi baxımından diqqətçəkən addım kimi qiymətləndirilə bilər.
QMİ rəhbərliyi beynəlxalq dini forumlarda, konfranslarda və dinlərarası dialoq tədbirlərində Xocalı hadisələrini gündəmə gətirərək hadisələrin hüquqi-siyasi qiymət almasının vacibliyini vurğulayıb. Şeyxülislam Allahşükür Paşazadə çıxışlarının birində belə bildirib: “Ədalət bərqərar olunmadan barışıq mümkün deyil. Cinayətkarlar məsuliyyətə cəlb olunmalıdır.”
Bu mövqe dini diplomatiya vasitəsilə beynəlxalq ictimaiyyətə yönəlmiş ittiham və ədalət çağırışı kimi çıxış edib. Dini liderlərin həmrəylik bəyanatları məsələnin daha geniş auditoriyaya çatdırılmasına imkan yaradıb.
QMİ-nin dini icmalarla birgə fəaliyyəti əsasən mənəvi ittiham, beynəlxalq diqqətin cəlb edilməsi və ictimai həmrəyliyin gücləndirilməsi istiqamətində olub.
Bu fəaliyyət birbaşa hüquqi mexanizmlərdən daha çox, dini və etik platformalarda mövqenin ifadə olunmasına, mülki əhaliyə qarşı zorakılığın pislənməsinə və hadisələrin beynəlxalq səviyyədə gündəmdə saxlanmasına yönəlib.
Beləliklə, QMİ və dini icmaların birgə fəaliyyəti Xocalı hadisələrinin unudulmaması, onların insanlıq əleyhinə cinayət kimi təqdim edilməsi və ədalət çağırışlarının dini müstəvidə səsləndirilməsi baxımından əhəmiyyətli rol oynayıb.
Şeyxülislam Allahşükür Paşazadə uzun illərdir müxtəlif beynəlxalq dini konfranslarda, sammitlərdə və dinlərarası dialoq platformalarında çıxış edərək Xocalı faciəsi barədə danışıb. Onun mövqeyində diqqətçəkən əsas məqam hadisələrin yalnız siyasi deyil, həm də mənəvi-humanitar aspektdən təqdim olunmasıdır.
Şeyxülislam çıxışlarının birində belə deyib: “Xocalıda baş verənlər təkcə Azərbaycan xalqına qarşı deyil, bütün insanlığa qarşı törədilmiş cinayətdir. Günahsız insanların qətlə yetirilməsi heç bir dinə, heç bir mənəvi dəyərə sığmır.”
Bu yanaşma məsələnin dini və etik çərçivədə qiymətləndirilməsinə xidmət edib. O, müxtəlif ölkələrin dini liderləri ilə görüşlərində vurğulayıb ki, mülki əhaliyə qarşı zorakılıq faktlarına münasibətdə susmaq mənəvi məsuliyyətdən yayınmaq deməkdir.
Allahşükür Paşazadə müxtəlif dinlərin rəhbərləri ilə keçirilən görüşlərdə Xocalı hadisələrini müzakirə mövzusu kimi gündəmə gətirib. Bu çağırışlar dini liderlərin həmrəy bəyanatları vasitəsilə daha geniş auditoriyaya çatdırılıb. Dini diplomatiyanın əsas üstünlüyü ondan ibarətdir ki, o, siyasi ritorikadan fərqli olaraq, daha çox mənəvi dəyərlər üzərindən təsir mexanizmi qurur.
Milli yaddaşın qorunması və ictimai həmrəylik
QMİ sədri ölkə daxilində keçirilən anım mərasimlərində, moizələrdə və müraciətlərində də Xocalı faciəsinin unudulmamasının vacibliyini vurğulayıb. Onun fikrincə, bu cür hadisələrin xatırlanması gələcək nəsillərin tarixi həqiqətləri bilməsi baxımından əhəmiyyətlidir: “Şəhidlərimizin xatirəsi bizim üçün müqəddəsdir. Onları anmaq yalnız keçmişə ehtiram deyil, həm də gələcək qarşısında məsuliyyətdir”-deyə Şeyxülislam bəyanatlarında qeyd edib.
Bu mövqe dini institutun milli-mənəvi həmrəyliyin möhkəmləndirilməsində rolunu göstərir. Şeyxülislamın çıxışları cəmiyyətdə birliyin və tarixi yaddaşın qorunmasına xidmət edən çağırışlar kimi qiymətləndirilə bilər.
Allahşükür Paşazadə dəfələrlə beynəlxalq ictimaiyyətə müraciət edərək hadisələrə hüquqi-siyasi qiymət verilməsinin vacibliyini qeyd edib. Onun fikrincə, ədalətin təmin olunması həm beynəlxalq hüququn, həm də ümumbəşəri mənəvi prinsiplərin tələbidir: “Cinayətə hüquqi qiymət verilməli, təqsirkarlar cəzasız qalmamalıdır. Əks halda, bu, yeni faciələr üçün zəmin yarada bilər.”
Bu mövqe göstərir ki, Şeyxülislamın fəaliyyəti yalnız emosional bəyanatlarla məhdudlaşmayıb, eyni zamanda prinsipial hüquqi çağırışlarla müşayiət olunub.
Şeyxülislam Allahşükür Paşazadənin Xocalı hadisələrinin tanıdılması istiqamətində xidmətlərini dini-humanitar diplomatiya çərçivəsində beynəlxalq məlumatlandırma, mənəvi mövqenin gücləndirilməsi və dinlərarası platformalarda həqiqətlərin çatdırılması kimi qiymətləndirmək olar.
Dövlət qurumları siyasi və hüquqi müstəvidə fəaliyyət göstərdiyi halda, QMİ rəhbəri dini müstəvidə paralel informasiya və təsir kanalı formalaşdırıb. Onun beynəlxalq dini platformalardakı çıxışları, həmrəylik çağırışları və ədalət tələbləri Xocalı faciəsinin unudulmaması və beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətində saxlanması baxımından əhəmiyyətli rol oynayıb.
Nəticə etibarilə, Şeyxülislamın fəaliyyəti daha çox mənəvi-siyasi təsir və dini diplomatiya kontekstində dəyərləndirilə bilər. Bu, Azərbaycan həqiqətlərinin beynəlxalq dini ictimaiyyətə çatdırılması və tarixi yaddaşın qorunması baxımından mühüm töhfə kimi qiymətləndirilir.
A.ABBASOV
