Hər səhər Bakı metrosunda və mərkəzi küçələrində bitmək bilməyən tıxac, tələsən insanlar, gərgin üzlər və ofis saatı başlamazdan əvvəl turniketdən keçməyə çalışan minlərlə işçini görürürük. Onilliklər boyu “uğurlu karyera” anlayışı məhz bu rejim üzərində qurulmuşdu: sabit maaş, 9-dan 6-ya iş qrafiki və hər ayın sonunu gözləmək.
Lakin bu gün Azərbaycanın əmək bazarında səssiz, amma çox güclü bir inqilab yaşanır. Yeni nəsil adlnan Z və “Millenial”lar artıq korporativ divarlar arasında sıxılıb qalmaq istəmir. Onlar azadlığı, zamandan və məkandan asılı olmamağı – yəni “Frilans” (Freelance) həyat tərzini seçirlər.
Qlobal trend: “Frilans” iqtisadiyyatı nədir?
Dünyada “Gig iqtisadiyyatı” (müvəqqəti və ya sərbəst layihə əsaslı iş modeli) sürətlə böyüyür. İnternetin və rəqəmsal alətlərin inkişafı proqramçıların, dizaynerlərin, kopirayterlərin, marketoloqların və video-redaktorların sadəcə bir noutbukla dünyanın istənilən nöqtəsindən işləməsinə şərait yaradıb.
Azərbaycanda da bu dalğa gənclər arasında ciddi şəkildə genişlənir. Keçmişdə “frilanser” dedikdə iş tapa bilməyən, müvəqqəti bekar qalan şəxs başa düşülürdüsə, bu gün frilans fəaliyyət şüurlu bir karyera seçimidir. Gənclər bir şirkətdə 8 saat oturub bir maaş almaqdansa, eyni vaxtda həm yerli, həm də xarici bir neçə layihəni idarə edərək gəlirlərini qat-qat artırmağa üstünlük verirlər.
Yeni nəsil üçün iş sadəcə “pul qazanmaq vasitəsi” deyil, həm də fərdi azadlıq zonasıdır. Onlar vaxtlarını özləri idarə etmək, ofis daxili intriqalardan uzaq olmaq və ən əsası, öz potensiallarını tək bir rəhbərin subyektiv qərarlarına qurban verməmək istəyirlər.
Azərbaycan reallığı: Vitrindəki azadlıq və pərdəarxası çətinliklər
Kənardan hər şey mükəmməl görünür: Günorta saatlarında kafedə qəhvə içərək dəniz mənzarəsi qarşısında işləmək. Lakin Azərbaycanda frilanser olmaq heç də həmişə rəngarəng deyil. Ölkəmizdə bu sektorun inkişafı qarşısında hələ də ciddi inzibati və mental maneələr var.
“Daimi işin var?”
Azərbaycan cəmiyyətində “əmək kitabçası”, “müdir”, “sabit aylıq maaş” anlayışları hələ də çox güclüdür. Gənc bir frilanser evdən beynəlxalq layihələrə işləyib korporativ işçidən 3 dəfə çox qazansa belə, ailəsi və yaxınları tərəfindən çox vaxt “işsiz” kimi qəbul edilir. Bu da gənclər üzərində ciddi psixoloji təzyiq yaradır.
Xarici platformalardan (Upwork, Fiverr və s.) qazanılan vəsaitlərin Azərbaycan banklarına problemsiz, az komissiya ilə gətirilməsi və nağdlaşdırılması hələ də müəyyən bürokratik çətinliklərlə müşayiət olunur. Beynəlxalq ödəniş sistemlərinin hamısının ölkəmizdə tam funksional olmaması frilanserləri alternativ yollar axtarmağa məcbur edir.
Frilanserlərin böyük hissəsi VÖEN (Vergi Ödəyicisinin Eyniləşdirmə Nömrəsi) açaraq leqal fəaliyyət göstərməyə çalışsa da, mühasibatlıq, rüblük hesabatlar və məcburi dövlət sosial sığorta haqlarının hesablanması qaydaları bəzən gənclər üçün çox qarışıq olur. Hüquqi savadlılığın az olması isə onların müqaviləsiz işləməsinə və bəzən yerli şirkətlər tərəfindən aldadılmasına (görülən işin pulunun verilməməsi) yol açır.
Gələcəyin iş modeli
Bu trend təkcə işçiləri deyil, şirkətləri də dəyişməyə məcbur edir. Artıq Bakıdakı qabaqcıl şirkətlər də anlayırlar ki, ən yaxşı kadrları ofisdə 8 saat oturtmaqla saxlaya bilməyəcəklər. Bu səbəbdən “Hibrid” (həm evdən, həm ofisdən) iş modellərinə keçid sürətlənir.
Yaxın gələcəkdə böyük ofis binalarının bir hissəsinin boşalacağını, şirkətlərin daimi işçi saxlamaq yerinə konkret layihələr üçün frilanser qrupları ilə müqavilə bağlayacağını proqnozlaşdırmaq çətin deyil.
Azərbaycanda yeni nəslin formalaşdırdığı bu yeni iş mədəniyyəti, sadəcə bir gənclik hərəkatı deyil – bu, rəqəmsal dünyanın diktə etdiyi yeni iqtisadi modelin özüdür. Bu modelə tez uyğunlaşanlar gələcəyin qalibləri olacaqlar.
Aydın ƏLİYEV
