Son illər bank, bədbəxt hadisələr və ya digər mülki öhdəliklər səbəbindən borcu icraata düşən vətəndaşların sayı az deyil. Belə vəziyyətlərdə ən çox rast gəlinən hallardan biri borclunun əməkhaqqından rəsmi tutulmaların aparılmasıdır. Bəs vətəndaşın bir neçə quruma eyni vaxtda borcu varsa və maaşından artıq maksimum limit (50%) tutulursa, bu məbləğ borclar arasında necə bölünməlidir? İcra məmurunun borcları “növbəyə qoymaq” hüququ varmı? Borclu vətəndaş faizin azaldılması üçün hara müraciət etməlidir?
Bu yazımızda qanunvericiliyin tələblərini sadə dildə izah edirik.
1. Maaşdan maksimum neçə faiz tutula bilər?
Azərbaycan Respublikasının “İcra haqqında” Qanununun 65-ci maddəsinə əsasən, borclunun əməkhaqqından və ona bərabər sayılan digər gəlirlərindən tutulmaların həddi müəyyən edilmişdir.
-
Ümumi qayda: İcra sənədi icra edilərkən borclunun maaşından və digər gəlirlərindən ən çoxu 50 faiz tutula bilər.
-
İstisna hal: Yalnız aliment tələbləri, sağlamlığa vurulmuş zərərin ödənilməsi və ya ailə başçısının itirilməsinə görə zərərin ödənilməsi hallarında bu hədd 70 faizədək qaldırıla bilər (adi bank borclarına bu aid deyil).
Vacib məqam: Vətəndaşın eyni vaxtda 1 yox, məsələn, 5 fərqli icra sənədi (fərqli banklara borcu) olsa belə, onun maaşından tutulan ümumi məbləğ heç bir halda 50%-i keçə bilməz. Qanun borclunun minimum yaşayış ehtiyaclarını qorumaq üçün bu limiti qoyub.
2. İcra məmurunun “Növbəlilik” yanaşması düzgündürmü?
Vətəndaşın üzləşdiyi əsas problem icra məmurunun “Hazırda tutulan borc bitdikdən sonra digər borclar üzrə tutulma aparılacaq” deməsidir. Bu yanaşma qanunvericiliyə ziddir və icra məmurunun qanunu yanlış təfsir etməsindən irəli gəlir.
“İcra haqqında” Qanunun 73-cü maddəsi borcludan tutulmuş məbləğin tələbkarlar (borc sahibləri) arasında bölüşdürülməsini tənzimləyir. Qanuna görə, borcludan tutulmuş məbləğ bütün icra sənədlərini icra etmək üçün kifayət etmədiyi halda, tələblər müəyyən edilmiş növbəlilik qaydasında ödənilir:
-
I Növbə: Alimentlər, sağlamlığa vurulmuş zərər və s.
-
V Növbə (Adi borclar): Bank borcları, fiziki və hüquqi şəxslərə olan digər mülki borclar.
Əgər icradakı borcların hamısı bank borclarıdırsa, onların hamısı eyni növbəyə (V növbəyə) aid edilir. Qanunun 74.2-ci maddəsində açıq şəkildə yazılıb:
“Hər növbəti tələb əvvəlki növbənin tələbləri tam ödənildikdən sonra təmin olunur. Tutulmuş məbləğ bir növbənin bütün tələblərini tam təmin etməyə çatmadıqda, onlar hər bir tələbkarın qanunla müəyyən edilmiş tələb məbləğinə mütənasib olaraq ödənilir”.
Bu nə deməkdir? (Sadə nümunə)
Vətəndaşın maaşından rəsmi olaraq 400 AZN tutulur. Onun iki banka borcu var: A bankına 6000 AZN, B bankına isə 3000 AZN (ümumi borc 9000 AZN). Borcların nisbəti 2:1 formrasındadır. Bu halda icra məmuru həmin 400 AZN-in təxminən 266 AZN-ni A bankına, 134 AZN-ni isə B bankına yönəltməlidir. Bir bankın pulunu tam bitirib, sonra o birinə keçmək olmaz. Borclar mütənasib bölünməlidir.
3. Tutulma faizini icra məmuru azalda bilərmi?
Vətəndaşlar tez-tez icra məmurundan 50%-lik tutulma dərəcəsini 20%-ə və ya 30%-ə endirməyi xahiş edirlər. Bilmək lazımdır ki, icra məmurunun qüvvədə olan məhkəmə qətnaməsinin icra faizini özbaşına azaltmaq hüququ yoxdur. O, sadəcə qanunun icraçısıdır.
-
Çıxış yolu nədir? Əgər vətəndaşın maddi durumu, ailə vəziyyəti (məsələn, himayəsində azyaşlı uşaqların, xəstə şəxslərin olması) 50%-lik tutulmaya imkan vermirsə, o, qərarı çıxarmış məhkəməyə müraciət etməlidir.
-
Azərbaycan Respublikası Mülki Prosessual Məcləsinin 231-ci maddəsinə əsasən, borclu məhkəmə qətnaməsinin icrasına möhlət verilməsi, onun hissə-hissə icra edilməsi (faizin azaldılması), icra üsulunun və qaydasının dəyişdirilməsi barədə vəsatət qaldıra bilər. Məhkəmə vətəndaşın ağır sosial durumunu əsaslı sənədlərlə (arayışlarla) görərsə, tutulma faizini məsələn, 20-30%-ə endirə bilər.
4. Ədliyyə Nazirliyinə şikayət etmək effektivdirmi?
Bəli, tamamilə mümkündür və bu halda mütləq edilməlidir. İcra məmuru tutulan məbləği eyni növbəli borclar arasında mütənasib bölməkdən imtina edirsə, onun hərəkətləri (və ya hərəkətsizliyi) qanunsuzdur.
Vətəndaş hansı addımları atmalıdır?
-
Baş İdarəyə müraciət: Ədliyyə Nazirliyinin İcra Baş İdarəsinə və ya vətəndaşın qeydiyyatda olduğu regional icra idarəsinin rəisinə şikayət ərizəsi yazılmalıdır.
-
Ərizədə nə qeyd olunmalı? Ərizədə qeyd edilməlidir ki, “İcra haqqında” Qanunun 74.2-ci maddəsinin tələbləri pozulur, eyni növbəli (V növbə) borclar arasında mütənasib bölgü aparılmır və bu səbəbdən digər icra sənədləri üzrə gecikmələrə görə faizlər/cərimələr artmaqda davam edir.
-
Alternativ addım: İcra məmurunun qanunsuz hərəkətlərindən inzibati-iqtisadi məhkəməyə də şikayət verilə bilər (Məhkəmə nəzarəti qaydasında).
Borclu vətəndaş rəsmi şəkildə icra məmuruna mütənasib bölgü aparılması barədə yazılı müraciət etsin. İcra məmuru buna rəsmi imtina cavabı verdiyi (və ya 15 gün ərzində cavab vermədiyi) təqdirdə, həmin faktla Ədliyyə Nazirliyinə müraciət edildikdə məsələ çox qısa zamanda vətəndaşın xeyrinə (qanunun tələbinə uyğun) həllini tapacaqdır.
Süleyman İbrahimli
