Qonşu ölkələrdə yaşanan geosiyasi gərginliklər, ABŞ Federal Ehtiyat Sisteminin (FED) faiz qərarları və qlobal inflyasiya dalğası dünya birjalarında iki əsas aktivin — neft və qızılın qiymətini daim hərəkətə gətirir.
Azpost.info bildirir ki, dünya iqtisadiyyatının nəbzini tutan bu iki resurs Azərbaycan üçün sadəcə birja qrafiklərindəki rəqəmlər deyil. Çünki Azərbaycan neft ixrac edən və qızıl ehtiyatlarını artıran bir ölkə kimi bu dalğalanmaların birbaşa təsir dairəsindədir.
Bəs dünya birjalarındakı bu rəqəmsal yarış bizim gündəlik həyatımıza, manatın məzənnəsinə, mağazalardakı qiymətlərə və cibimizə necə təsir edir?
“Qara qızıl”ın hökmü: Neft qiymətləri və manatın taleyi
Azərbaycan iqtisadiyyatının və ixracatının daxili sütununu neft təşkil edir. Dövlət büdcəsinin gəlirlərindən tutmuş, ölkəyə daxil olan xarici valyutanın həcminə qədər hər şey “brent” markalı neftin bir barrelinin qiymətindən asılıdır.
Qlobal bazarda neftin bahalaşması və ya ucuzlaşması daxili bazara üç əsas istiqamətdə təsir edir.
Bu, büdcə profisiti və sabitlik yaradır.Neftin qiyməti dövlət büdcəsində nəzərdə tutulan baza qiymətindən (məsələn, 70-75 dollardan) yüksək olduqda, ölkəyə böyük həcmdə dollar axını baş verir. Bu, Dövlət Neft Fondunda (ARDNF) və Mərkəzi Bankın ehtiyatlarında valyuta bolluğu yaradır. Neftin qiyməti həmçinin manatın rəqəmsal qalxanıdır. Azərbaycan sabit məzənnə rejimini (1 dollar = 1.70 manat) tətbiq edir. Neft baha olduqca, Mərkəzi Bankın bazara valyuta intervensiyası etməsinə ehtiyac qalmır, əksinə, bazardan dollar yığılır. Bu isə daxili bazarda devalvasiya riskini sıfıra endirir.
Neft gəlirləri artdıqca dövlətin infrastruktur layihələrinə, xüsusən də Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun bərpasına ayırdığı vəsait artır. Bu isə daxili əmək bazarını canlandırır, yeni iş yerləri açır və yerli istehsalı stimullaşdırır.
Əgər neft kəskin ucuzlaşarsa, bu dərhal daxili bazarda psixoloji təzyiq yaradır, lakin mövcud maliyyə yastığı sayəsində Azərbaycan bu dalğaları uzun müddət daxili bazara hiss etdirmədən neytrallaşdıra bilir.
Qızıl niyə bahalaşır?
Əgər neft iqtisadiyyatın motorudursa, qızıl onun sığortasıdır. Qlobal böhranlar, müharibə riskləri və inflyasiya qorxusu artdıqda, beynəlxalq investorlar riskli aktivlərdən (səhmlər, kriptovalyutalar) qaçaraq pullarını “təhlükəsiz liman” sayılan qızıla yatırırlar.
Dünya birjalarında qızılın bir uniyasının qiymətinin tarixi rekordları təzələməsi Azərbaycan bazarına fərqli mexanizmlərlə təsir edir. Azərbaycan Mərkəzi Bankı və Dövlət Neft Fondu öz aktivlərinin bir hissəsini qızıl külçələrdə saxlayır. Qızıl bahalaşdıqca, ölkəmizin ümumi strateji valyuta ehtiyatlarının dəyəri də kağız üzərində milyardlarla dollar artır. Bu, ölkənin qlobal maliyyə reytinqini gücləndirir.
Dünyadakı artım Bakının məşhur qızıl bazarlarına (“Moskva” univermağı, “Laçın” ticarət mərkəzi və s.) dərhal təsir edir. İdxal olunan xammal baha başa gəldiyi üçün yerli bazarda qızılın qramı kəskin bahalaşır. Bu isə toy və nişan mövsümündə vətəndaşların xərclərini əhəmiyyətli dərəcədə artırır. Nağd pulunu inflyasiyadan qorumaq istəyən yerli investorlar və imkanlı şəxslər bank əmanətləri və ya daşınmaz əmlakla yanaşı, qızıl külçələrə və sikkələrə investisiya etməyə başlayırlar.
Unutmaq olmaz ki, neft və qızılın eyni vaxtda bahalaşması qlobal miqyasda xammal və logistika xərclərini də artırır. Azərbaycan istehlak mallarının, xüsusən də ərzaq və texnologiyanın böyük hissəsini xaricdən idxal etdiyi üçün, qlobal birjalardakı bu “bahaçılıq trendi” ölkəmizə idxal olunan inflyasiya şəklində daxil olur. Yəni, neftdən qazandığımız dolların bir hissəsi, xaricdən gələn bahalı məhsulların alınmasına xərclənir.
Dünya birjalarındakı dalğalanmalar göstərir ki, qlobal iqtisadiyyat vahid bir orqanizmdir və Bakı bu sistemdən təcrid olunmayıb. Hazırkı reallıqda neftin yüksək qiyməti Azərbaycan bazarında makroiqtisadi sabitliyin və manatın ən böyük təminatçısıdır. Qızılın bahalaşması isə həm dövlət ehtiyatlarımızı gücləndirir, həm də daxili bazarda zərgərlik məhsullarını lüks kateqoriyasına daşıyır. Azərbaycan üçün ən doğru strategiya bu dalğalardan yaranan gəlirləri qeyri-neft sektorunun və rəqəmsal iqtisadiyyatın inkişafına yönəltməklə qlobal birjalardan asılılığı minimuma endirməkdir.
Samir Abdulla
