Texnologiyanın sürətli inkişafı həyatımızı asanlaşdırsa da, rəqəmsal dünyanın qaranlıq tərəfi – kibercinayətkarlıq da yeni və qorxulu bir mərhələyə qədəm qoyub. Artıq dələduzlar sadəcə saxta SMS və ya fişinq (şifrə oğurluğu) linkləri ilə kifayətlənmirlər. İndi aldatma prosesində süni intellektin ən təhlükəli məhsulu olan “deepfake” (süni intellektlə səs və görüntünün klonlaşdırılması) texnologiyası ön plana çıxıb.
Azpost.info bildirir ki, internetin Azərbaycan seqmentində son aylarda dövlət rəsmilərinin, tanınmış media şəxslərinin və böyük şirkətlərin adından istifadə edilərək hazırlanan saxta videoların kütləvi şəkildə yayılması rəqəmsal təhlükəsizlik məsələsini ölkənin bir nömrəli gündəminə çevirib.
Dələduzlar nə edir?
Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin (DTX) və Medianın İnkişafı Agentliyinin (MEDİA) son rəsmi açıqlamaları göstərir ki, transmilli kibercinayətkar qruplaşmalar Azərbaycan vətəndaşlarını hədəf alıb. Əsas manipulyasiya alətləri isə bunlardır:
Saxta İnvestisiya Layihələri (SOCAR, Kapital Bank, Beynəlxalq Bank): Süni intellekt vasitəsilə dövlət rəsmilərinin və ya tanınmış teleaparıcıların səs və görüntüləri klonlaşdırılır. Videoda sanki həmin şəxslər vətəndaşları hansısa “investisiya layihəsinə” pul yatırmağa və qısa müddətdə böyük gəlir əldə etməyə çağırır.
Sosial şəbəkələrdə siyasi və iqtisadi manipulyasiyalar: Dələduzlar Meta (Facebook, Instagram) platformalarında rəsmi qurumların adından istifadə edərək ictimai rəyi çaşdırmağa və vətəndaşların fərdi məlumatlarını ələ keçirməyə çalışırlar.
Mövzu o qədər ciddiləşib ki, hətta Milli Məclisdə “Rəqəmsal təhlükəsizlik haqqında” xüsusi qanunun qəbul edilməsi və şəxsin razılığı olmadan onun səs və görüntüsünün AI ilə klonlaşdırılmasının birbaşa cinayət məsuliyyəti yaratması təklif olunur.
Özümüzü və büdcəmizi necə qorumalıyıq? -5 “qızıl qayda”
Rəqəmsal fırıldaqçıların toruna düşməmək və maliyyə itkiləri ilə üzləşməmək üçün hər bir internet istifadəçisi aşağıdakı 5 fundamental qaydaya əməl etməlidir:
1. Vizual və audial detallara diqqət edin (Deepfake-i Tanıyın)
Süni intellekt nə qədər inkişaf etsə də, real zamanlı videolarda hələ də müəyyən xətalar buraxır. Saxta videolarda insanın göz qırpma hərəkətləri qeyri-təbii olur, dodaq hərəkətləri ilə səs arasında (sinxronizasiya) milisaniyəlik gecikmələr yaranır. Diqqətlə baxdıqda qulaq və boyun nahiyəsində yayılmalar, fon işığının qəflətən dəyişməsi və robotik səs tonu deepfake-i ifşa edən əsas elementlərdir.
2. Rəsmi mənbə yoxlanışı edin
Əgər videoda SOCAR, Kapital Bank və ya hər hansı dövlət qurumunun adından böyük qazanclar vəd edilirsə, dərhal həmin qurumun rəsmi internet saytına (.az domenli) və ya sosial şəbəkələrdəki göy verifikasiya nişanlı (verified) rəsmi səhifələrinə daxil olun. Əgər bu kampaniya barədə rəsmi saytda məlumat yoxdursa, qarşınızdakı 100% fırıldaqçılıqdır.
3. Ailədaxili “məxfi parol” təyin edin
İndi fırıldaqçılar sizin yaxın dostunuzun və ya ailə üzvünüzün səsini sosial şəbəkələrdəki qısa videolardan götürərək klonlaşdıra və sizə zəng edib “Təcili pul lazımdır, qəzaya düşmüşəm” deyə bilərlər. Bunun qarşısını almaq üçün ailənizlə birlikdə yalnız sizin biləcəyiniz gizli bir söz (kod) təyin edin. Belə şübhəli zənglərdə həmin kodu soruşun.
4. Bank kartı məlumatlarını məxfi saxlayın
Heç bir investisiya platforması və ya bank əməkdaşı sizdən kartın arxasındakı 3 rəqəmli CVV/CVC kodunu və ya telefonunuza gələn SMS təsdiq kodunu istəməz. Əgər sizə qazanc vəd edən şəxslər bu məlumatları tələb edirsə, prosesi dərhal dayandırın.
5. Hesablarınızın gizlilik parametrlərini maksimuma çatdırın
Sosial şəbəkələrdə (Instagram, Facebook, TikTok) profillərinizi kənar şəxslər üçün qapalı edin. Unutmayın, fırıldaqçılar sizin səsinizi və üz cizgilərinizi klonlaşdırmaq üçün materialı məhz sizin açıq profillərinizdə paylaşdığınız videolardan toplayırlar.
Rəqəmsal dünyada təhlükəsizliyin qızıl qanunu budur: “Əgər bir təklif inanılmayacaq dərəcədə gözəldirsə, deməli, o real deyil”. Şübhəli hallarla qarşılaşdıqda dərhal Daxili İşlər Nazirliyinin “102” xidmətinə və ya Elektron Təhlükəsizlik Xidmətinə (1654) müraciət edin.
