Həyatınızda yəqin ki, elə bir an olub ki, tamamilə yeni getdiyiniz bir məkanda, yaxud ilk dəfə etdiyiniz bir söhbət zamanı qəfil daxili bir səs pıçıldayır: “Mən bu anı daha əvvəl yaşamışam!”
Fransızca “artıq görülmüş” mənasına gələn deyavu (Déjà vu) bəşəriyyətin ən çox maraq göstərdiyi və ətrafında mistik miflər qurulan psixoloji fenomendir. Bəziləri bunu reinkarnasiya, bəziləri isə paralel kainatlarla əlaqələndirir. Bəs müasir neyrobiologiya rəsmi olaraq nə deyir?
Beyindəki “optik kabel” gecikməsi
Müasir nevrologiya sübut edir ki, deyavu heç bir sehrli və ya fövqəltəbii güclə bağlı deyil. Bu, sadəcə olaraq, insan beyninin milyardlarla neyron arasında məlumat ötürərkən anlıq olaraq buraxdığı kiçik bir “texniki xəta” və ya qısaqapanmadır.
Beynimiz hər saniyə ətraf mühitdən gələn vizual məlumatları iki fərqli kanalla emal edir. Gözlərimizdən gələn siqnallar beynin sağ və sol yarımkürələrinə ötürülür və orada birləşdirilərək “tək bir an” kimi qəbul edilir. Lakin bəzən (əsasən yorğunluq, stress və yuxusuzluq zamanı) yarımkürələrdən biri məlumatı digərindən saniyənin milyonda biri qədər gecikmə ilə qəbul edir.
Bu milisaniyəlik gecikmə zamanı beyin birinci gələn siqnalı dərhal “keçmiş xatirə” kimi arxivə atır. İkinci siqnal gəlib çatdıqda isə, biz elə zənn edirik ki, bu hadisəni keçmişdə yaşamışıq. Əslində isə, beyin sadəcə eyni anı iki dəfə fərqli zaman kəsiyində qəbul edir.
“Tanışlıq” hissinin səhvi: Epilepsiya ilə əlaqə
Eyni zamanda, beynimizin yaddaş mərkəzi olan hippokamp bəzən yeni gördüyümüz bir obyektin kiçik bir detalını (məsələn, otaqdakı pərdənin rəngini və ya qoxunu) keçmişdəki tam fərqli bir xatirə ilə eyniləşdirir. Beyin bu bənzərliyi ümumiləşdirir və bütün mənzərəni sizə tamamilə tanışmış kimi təqdim edir.
Maraqlıdır ki, nevroloqlar deyavu hissinin gənc insanlarda (15-25 yaş arası) daha çox yaşandığını qeyd edirlər. Çünki bu yaş qrupunda beyin daha aktivdir və dopamin səviyyəsi yüksəkdir. Əgər deyavu hissini həftədə bir neçə dəfə və çox şiddətli yaşayırsınızsa, bu, beynin gicgah payında yüngül elektrik pozuntularının (gizli epilepsiya elementlərinin) xəbərçisi də ola bilər. Lakin ildə bir-iki dəfə yaşanırsa, bu, sadəcə beyninizin sizə oynadığı zərərsiz və əyləncəli bir oyundur.
Sunay Aydın
