Fransız filosofu Jan Antelm Briya-Savaren məşhur bir ifadəsində deyirdi: “Mənə nə yediyini söylə, sənə kim olduğunu deyim”. Antropoloqlar isə bu ifadəni bir az da dərinləşdirirlər: “Mənə harada yaşadığını söylə, sənə nə yediyini və mədəniyyətini izah edim”. Çünki bir millətin mətbəxi, musiqisi və hətta xarakteri onun doğulduğu torpağın iqlimindən birbaşa asılıdır.
İsti iqlimin ədviyyatlı dünyası
Niyə Hindistan, Meksika və ya Yaxın Şərq mətbəxi ağız yandıran ədviyyatlarla zəngindir, skandinaviyalılar isə demək olar ki, acıdan istifadə etmirlər? Cavab yenə iqlimdə gizlənir. Soyuducuların olmadığı qədim dövrlərdə isti ölkələrdə qidalar sürətlə xarab olurdu. İnsanlar kəşf etdilər ki, istiot, zəncəfil və sarıkök kimi ədviyyatlar güclü antibakterial xüsusiyyətlərə malikdir və əti uzun müddət qoruyur. Zamanla bu bioloji zərurət həmin xalqların kulinariya mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsinə və simvoluna çevrildi.
Azərbaycan mətbəxi: İqlim müxtəlifliyinin dadı
Azərbaycanın bəxtinə düşən 9 iqlim tipi bizim mətbəximizin fantastik zənginliyinin əsas səbəbidir. Cənubun rütubətli subtropik iqlimi Lənkəranda çəltikçiliyi və sitrus meyvələrini inkişaf etdirib süfrəmizə plov və ləvəngini bəxş etdiyi halda, Abşeronun quru kəskin iqlimi burada spesifik ətli xəmir xörəklərinin (düşbərə, qutab) və əncir-üzüm kultunun yaranmasına səbəb olub.
Temperatur və insan xarakteri
Mədəniyyət təkcə qida ilə bitmir. İqlim insanların temperamentinə də təsir edir. İsti Aralıq dənizi ölkələrinin (İtaliya, İspaniya) insanları daha emosional, musiqiləri ritmik, sosial əlaqələri sıxdır, çünki həyat ilin böyük hissəsi küçədə, açıq havada keçir. Şimali Avropanın soyuq iqlimi isə insanları daha lakonik, fərdi və evə qapalı yaşamağa sövq edib. Biz fərqində olmasaq da, buludların hərəkəti və termometrin göstəricisi ruhumuzun memarıdır.
N.Talıbov
