İnsan orqanizmində hüceyrələrin bir-biri ilə əlaqə saxlamasını təmin edən mexanizmin düşünüldüyündən daha qədim olduğu üzə çıxıb.
Azpost.info bildirir ki, beynəlxalq bioloqlar qrupu çoxhüceyrəli bakteriyalarda insan və heyvan hüceyrələri arasında əlaqəni xatırladan oxşar sistem aşkar edib.
Tədqiqatın nəticələri “The EMBO Journal” jurnalında dərc olunub.
İnsan və heyvan hüceyrələrində qonşu hüceyrələri birləşdirən xüsusi strukturlar mövcuddur. Bu əlaqələr hüceyrələr arasında siqnalların ötürülməsini təmin edir və toxumaların normal fəaliyyəti üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Məsələn, ürək əzələsinin fəaliyyəti və sinir hüceyrələri arasında siqnalların ötürülməsi bu cür hüceyrələrarası əlaqələrlə bağlıdır.
Bu proseslərdə kalsium ionları da mühüm rol oynayır. Almaniyanın Henrix Heyne Universitetinin və Tübingen Universitetinin alimləri çoxhüceyrəli sianobakteriyalarda da buna bənzər mexanizm aşkar ediblər. Sianobakteriyalar nüvəsi olmayan prokariot orqanizmlərdir. Bununla belə, onlar çoxhüceyrəli strukturlar yarada və xüsusi “septal birləşmələr” vasitəsilə bir-biri ilə əlaqə saxlaya bilirlər. Bu strukturlar funksional baxımdan daha mürəkkəb orqanizmlərin hüceyrələrindəki əlaqələrə bənzəyir.
Tədqiqat zamanı alimlər sianobakteriyalarda kalsiumla birləşə bilən CSE adlı zülal aşkar ediblər. Nüvə maqnit rezonansı vasitəsilə zülalın kalsiumla birləşmiş strukturu araşdırılıb və onun hüceyrədə kalsium ionlarının səviyyəsini tənzimləyən bufer rolunu oynadığı müəyyən edilib.
Kriyoelektron mikroskopiya ilə aparılan əlavə təcrübələr isə CSE zülalından məhrum edilmiş bakterial hüceyrələrdə hüceyrələrarası birləşmələrin sayının əhəmiyyətli dərəcədə azaldığını göstərib.
Bu nəticə kalsium siqnallarının təkcə hüceyrələr arasında əlaqənin tənzimlənməsində deyil, həmin əlaqələrin formalaşmasında da iştirak etdiyini göstərir.
Alimlərin fikrincə, kəşf hüceyrələrarası kommunikasiyanın təkamülü ilə bağlı təsəvvürləri dəyişə bilər. İnsan və digər mürəkkəb canlıların hüceyrələrində gördüyümüz bəzi əlaqə prinsiplərinin daha qədim, çoxhüceyrəli bakteriyalarda da mövcud olduğu ehtimal edilir.
Tədqiqatın nəticələri hüceyrələrarası əlaqə sistemlərinin təxminən 1 milyard il əvvəl, prokariot və eukariotların təkamül xətlərinin ayrılmasından əvvəl formalaşmış ola biləcəyini göstərir.
Başqa sözlə, insan hüceyrələrinin bir-biri ilə “danışması”nın əsasında dayanan bəzi prinsiplər düşündüyümüzdən yüz milyonlarla il daha qədim ola bilər.
Elmi tərəfini sadə dillə belə izah etmək olar:
Alimlər nə tapıblar?
İnsan bədənində hüceyrələr bir-biri ilə “danışır”. Məsələn, ürək hüceyrələri bir-birinə siqnal ötürməlidir ki, ürək ritmik şəkildə yığılsın. Sinir hüceyrələri də məlumatı bir-birinə ötürür.
Alimlərin yeni kəşfi budur ki, buna bənzər “ünsiyyət sistemi” çox qədim bakteriyalarda da var.
Bakteriyada bu necə işləyir?
Söhbət sianobakteriyalardan gedir. Bunlar çox qədim və nüvəsi olmayan bakteriyalardır. Bəzi sianobakteriyalar tək yaşamır, bir-birinə bağlanaraq çoxhüceyrəli quruluş yaradır.
Onların qonşu hüceyrələri arasında xüsusi “keçidlər” var. Bu keçidlər vasitəsilə hüceyrələr bir-birinə müəyyən siqnallar ötürə bilir.
Əsas maraqlı məqam təkamüllə bağlıdır.
Əvvəllər mürəkkəb hüceyrələrarası kommunikasiya mexanizmlərinin daha sonralar, mürəkkəb canlıların yaranması ilə ortaya çıxdığı düşünülə bilərdi.
Yeni nəticə isə başqa ehtimal yaradır: Hüceyrələrin bir-biri ilə əlaqə saxlamasının bəzi əsas prinsipləri çox qədimdir.
Sadə bir bənzətmə ilə: müasir smartfonlardakı mürəkkəb rabitə sisteminin çox qədim “ilk telefon” versiyasını bakteriyalarda tapıblar. Əlbəttə, bakteriyadakı sistem insan hüceyrəsindəkinin eynisi deyil, amma müəyyən əsas prinsip oxşardır.
Ən böyük elmi sual da budur: bu mexanizm həqiqətən ortaq qədim mənşədən gəlib, yoxsa müxtəlif canlılarda müstəqil şəkildə yaranıb? Yeni tədqiqat birinci ehtimalı gücləndirir, amma bunu tam sübut etmək üçün əlavə araşdırmalar lazımdır.
N.Talıblı
